Posted in Short Stories

હું વાંચક કેવી રીતે બન્યો…?

આ વાત છે દસમા ધોરણની. હું અને મારા દાદા બન્ને ખાસ પાક્કા મિત્રો. પહેલેથી જ. મારા દાદા બાકી એકદમ બિંન્દાસ માણસ. દિલમાં હોય એ જીભ પર હોય. કોઈ વ્યક્તિ કે ગેસ્ટ ઘરે આવે તો એમની જોડે પતે ના એટલી વાતો હોય. અને ધાર્મિક વિષય પર તો અખૂટ દ્રષ્ટાંતો તૈયાર જ પડ્યા હોય. બસ એને લગતી વાત આવે એટલી જ વાર.

દરરોજ હું સ્કૂલ કે ટ્યુસનથી જતો-આવતો હોવ ત્યારે હું નિરીક્ષણ કરું કે એ કશુંક વાંચતાં જ હોય. મેં એકવાર પૂછ્યું એમને કે : દાદા, તમે આટલું બધુ શું વાંચ વાંચ કરો છો….! કંટાળો નથી આવતો આટલું બધું વાંચતાં…?

દાદા સહેજ હસીને બોલ્યા : ‘કંટાળો તો બેહ્ય બેહ્ય આવ… વોચત તો મજા આવ… ટેમ જાય ક.’

‘ ટાઈમ જાય એ બરોબર…દાદા, પણ આટલું બધું વાંચતાં મળે શું…? ભૂલી ના જાવ તમે…! ’

‘ ચમ હું મળ તે…? કો’કે જોણ્યું હોય, અનુભવ્યું હોય એ જોણવા મળ. ઇનો વિચાર ખબર પળ ’

‘ બીજાનો વિચાર જાણીને શું કરવાનું…! ખાઈ-પીન હેયન બાકી ઊંઘી જવાનું હોય… બિંન્દાસ… ’

‘ ઇમનમ ખઈ-પીન તો કુતરો-બલ્યાળ્યોયે પળ્યો જ રઈ’સ ન…! ’ એમના જવાબથી હું જરા ભોંઠો પડ્યો. ‘ પસ તો આપળ ન ઈમન વચ્ચે હુ ફરક ’ર્યો…? એયે ખઈ-પીન જમીન પર આળોટીન ઊંઘ સ, ન હું ઓય ખાટલા મઇ… ’ હું ચુપ રહ્યો એટલે એમણે વાત આગળ વધારી.

‘ હોભળ અવ… પળ્યું રેલું લોઢું હોયન, એ ઇના કાટથી જ ખવાઇ જાય… પણ લોઢું વપરાતું રેન તો ઇન કોયે નો થાય. ઇમ વોચતા રઇયે તો કો’ક જોણવા મળ. હારા હારા વિચારો વોચીયે તો ઓય…’ એમણે માથા પર બે-એકવાર ટપલી મારી ‘….ઓય કોક વિચારોમો ફળદ્રુપતા આવ. ઇમનમ તો પળ્યા રઈન તો ઢેખાળો જોણવા મળ…!!! હમજ્યો ક નઇ…? ’ એમણે એમની મોટી સફેદ ભ્રમરો ઊંચી કરી સહેજ હસીને બોલ્યા. એમના વિચારોમાં મને તથ્ય લાગ્યું હોય એવું વિચારતા મેં ‘હા’ કહીન માથું હલાવ્યું.

‘ તમે કો’ક વોચ્યું હોય તો કોક્ન કશુંક કૈ હકો, વોચ્યા વિના હુ કો…? શકોરું…!!! ’ એમનો છેલ્લો શબ્દ સાંભળી હું હસી પડ્યો. અને પછી એ પણ હસતાં હસતાં બોલ્યા ‘ ખોટી વાત સ કોય…? ’

મેં હસતાં હસતાં નકારમાં માથું ધુણાવ્યું.

‘ તો પસ… આ ધર્મલોકમો તો મોય મોય એવા હારા હારા દાખલા (દ્રષ્ટાંતો) આવ સન ક તમન હુની ઘેડ પડી જાય… ’ હજુ થોડુક હાસ્ય મારા ચહેરા પર ફરકતું હતું.

‘ જેમો તમન રસ પડતો હોય એ વોચોન તમે… એ કદીયે નો ભૂલાય… ઓઈકણ્યો… ’ ફરીથી માથા પર બેત્રણ વાર ટપલી મારી બોલ્યા ‘….ઓઈકણ્યો ભેજામાં ગમતે ખૂણા મોયે પડ્યું જ ર્યું હોય. કો’કના જોડ સત્સંગ કરીયે તો મારું બેટું શી ખર ચોયથીયે યાદ આઈ જાય. આ..આ… વોચ્યું હોય તો યાદ આવ, વોચ્યું નો હોય તો કોય શકોરુંયે યાદ નો આવ. દિવેલ પીધેલા હોય એમ ઊભા રઈન હોભળે જવાનું… હાચું ક ખોટું… કુણ ભા ન ખબર પળ…! ખોટી વાત સ..કોય? ’ ફરીથી અમે બન્ને ખિલખિલાટ હસ્યા.

‘ સાચી વાત દાદા… ’ એમની વાત સાથે સંમત થતાં બોલ્યો.

‘ મોણસ એ ખોટા વિચારો કરી કરીન ભોંગીયે પડ –આપઘાતે કર, અન એજ મોણસ પાહ હારા ઊંચા વિચારો હોય એ વિચારીન મહાનેય બન –દુનિયાન કોક નવુંયે આલીન જાય. બધો ખેલ વિચારોનો જ સ પાર્થ. મહત્વ હમજ્યા એજ કો’ક નવું કરી જોણ. ’ પછી એમણે બાજુમાં પડેલું છાપું લઈને કશું શોધતા હોય એમ પત્તાં ફેરવી એક લેખ કાઢીને મને વાંચવા આપ્યો. કૃષ્ણકાંત ઉનડ્કટનો એ લેખ હતો. એ લેખ વાંચતાં વાંચતાં એવો રસ પડ્યો કે ઘરમાં જેટલા છાપા હતા એ બધામાં એમના લેખો શોધી શોધીને વાંચી લીધા.

એ દિવસથી દાદાએ મને વંચનના દરિયામાં જ્ઞાનરૂપી ડુબકી લગાવતો કરી દીધો. જ્યારે હું સ્કૂલ કે ટ્યુસનથી ઘરે આવું એટલે હાથ-પગ ધોઈને, ફ્રેસ થઈને પહેલા દાદા જોડે ખાટલામાં બેસી જઉં. દાદાએ આખા દિવસમાં છાપાના ખૂણે ખૂણા વાંચી લઈને મારા માટે શીખવા-જાણવા જેવા લેખ હોય એ લેખોને ગળી વાળીને તૈયાર રાખી મુક્તા. પછી હું શાંતિથી એક-એક લેખ વાંચું. કોઈ શબ્દનો ગૂઢ અર્થ હોય તો એમને પૂછી લેતો. એમના શબ્દભંડોળથી મારી મૂંઝવણ ઉલેચી દેતા.

અગિયાર-બાર સાયન્સમાં પણ હું ભણવા સિવાયનું વાંચન કરતો. દાદા આખા દિવસમાં છાપામાંથી ખાસ મારા માટે ચૂંટેલા લેખ એમની ટેવ મુજબ જેમ ગળી વાળીને તૈયાર જ મૂક્યા હોય. અને હું એ લેખો વાંચીને ઇન્સપાયર થઈ જતો. ધીરે ધીરે જીવન વિષે, આધ્યાત્મ વિષે વધુ જાણતો થયો. નવું નવું વાંચવાની, જાણવાની જિજ્ઞાસા વધતી ગઈ. સ્કૂલ-ટ્યુસનથી આવીને ભણવા સિવાયનું વાંચતો એટલે મૂડ ફ્રેસ થઈ જતું. બધા જ રસપ્રદ લેખ વાંચી લઉં પછી દાદાન ‘થેંક્યું’ કહીને રૂમમાં ભણવા…

બસ એ દસમા ધોરણથી દાદાએ જે વાંચનનો નશો કરાવ્યો છે એ આજદિન સુધી અકબંધ (intact) રહ્યો છે. દાદાએ મને જે રીતે વાંચતો કર્યો એ હંમેશા યાદ રહેશે. જીવનને જાણવા-સમજવા માટે સાહિત્યરૂપી ડેમનો દરવાજો ખોલી જ્ઞાનરૂપી અમુલ્ય વિચારોનો ધોધ વરસાવ્યો…

મારા દાદા તો મારા જ દાદા છે… ઘરમાં હું એમને ‘બચ્ચન’ કહીને જ બોલાવું છું. છ ફૂટ હાઇટ છે એમની એટ્લે…

‘આઠેય પોહોર બિંન્દાસ રેવાનું…’ આ એમનો જીવન મંત્ર છે. એટલે જ તો 84 વર્ષે અડીખમ છે. 20-20 રાત્રેય જાગીને આખી જોવાની… અમે બન્ને શરતો પણ મારીયે પાછી…હા.

હારે એ પાન ખવડાવે…

***

Posted in Uncategorized

પુસ્તકોના વાંચન વિષે કેટલાક પ્રશ્નોનો ખુલાસો…!

1. બે પ્રકારના વાંચકો હોય –પુસ્તકિયો કીડો (Book worm) અને પુસ્તક પ્રેમી (Book lover).

Book worms :

કયા વિષય પર હું વાંચું તો મારે માટે ઉપયોગી હોય એ જાણવા મળે…? પુસ્તક વાંચ્યા પછી કશુંયે શીખે નહિઁ, શું important છે એની priority આપ્યા વગર એમને જે આપો એ ઊંધું ઘાલીને વાંચ વાંચ જ કરે. આ પ્રકારના વાંચકોને ‘પુસ્તકિયા કીડા’ કહેવાય. એમને બધુ જ વાંચવા જોઈએ. પણ એ પુસ્તક વાંચ્યા પછી જો એમ કે’વામાં આવે કે, ‘તને પુસ્તક કેવું લાગ્યું એનો જરા શોર્ટમાં રિવ્યુ આપજે !’. તો મગજ બ્લેન્ક થઈ જાય. અને અઠવાડીયા પછી તો એમાનું કશુએ એમનું યાદ જ ના હોય. Book worms હોય એ પુસ્તક વાંચ્યા પછી એના પર પરિશીલન (મનન) નથી કરતાં. બસ, વાંચી નાખે. એમને ‘Book worms’ કહેવાય.

(Book worms હોવું એ ખરાબ છે એવું કહેવાનો ભાવાર્થ જરાય નથી. જે લોકો પુસ્તકો વાંચતા જ નથી એમના કરતાં તો ઘણું સારું છે. Book worms હશો તો ગમે ત્યારેય તમે Book lovers તો બની જ જશો. પાણી જે પથ્થરો પરથી સતત વહેતું હોય એ પથ્થર લીસો અને ચોખ્ખો જ હોય. એમ જેટલું વાંચન થતું રહેશે એમાંથી ધીરે ધીરે સ્પષ્ટતા અને સમજ વધતી જ જાય. અને પછી Book loves ની કેટેગરીમાં… )

Book lovers :

જે પુસ્તકોનું વાંચન કરતો હોય પ્લસ પુસ્તકમાંથી એને જે ઉપયોગી હોય એનો ક્યાસ કાઢી લેતો હોય.

પુસ્તક વાંચ્યું હોય એનો ખરો અર્થ ક્યારે સરે? જ્યારે પુસ્તકમાં વાંચેલું કોઈ એક પત્તું કે નવલકથાનું કોઈ પાત્ર આપણે નીરસ (ડિપ્રેસ્સ) ફીલ કરતાં હોઈએ, કોઈ મહત્વનો નિર્ણય કે રિસ્ક લેવા જતાં હોઈએ ત્યારે ઢચુપચુની (hesitate) લાગણીઓ ઘેરી વળી હોય એ સમયે તમે વાંચેલા કોઈ પુસ્તકની એક લાઇન કે પાત્રનું વલણ, કે સંવાદ (ડાઈલોગ) અંદર ઝબકી જાગે અને હિંમ્મત આપે પ્રેરિત કરે ત્યારે સમજી લેવાનું કે તમે પુસ્તક વાંચ્યું એ ખરા અર્થમાં સાર્થક થઈ ગયું. 400 પેજનું આખું પુસ્તક ગોખીને લેવાની જરૂર નથી. માત્ર સમજવાની જરૂર છે.

બાકી પુસ્તક મજા માટે (for entertainment) વાંચો એ પણ સરસ જ છે. પણ આપણને જીવનમાં ઉપયોગી થાય, મદદરૂપ થાય તો તો એ… THE BEST કહેવાય.  આ પ્રકારના વાંચકને હું પુસ્તક પ્રેમી (Book lover) કહું છું. જે પુસ્તકને વાંચીને એના પર પરિશીલન કરે છે –સમજી-વિચારી એમાંથી ક્યાસ કાઢી લે છે.

પુસ્તક વાંચી લેવું જોઈએ, વાંચી નાખવું નહીં.

[ કઈ કેટેગરીમાં આવવું અથવા કયા પ્રકારના વાંચક બનવું એ નક્કી કરી લો… ]

(By the way, It’s just a personal opinion… so keep this in mind. Don’t judge main article by reading this answer.)

*

2. પુસ્તકો વાંચવાનો રસ કેવી રીતે જગાવવો….?

બે જવાબ છે.

એક – જેમણે અત્યાર સુધી ભણવા સિવાય બીજા કોઈ પુસ્તકો વાંચ્યા જ ન હોય એમના માટે.

બીજો – બાળકો માટે. જે હજુ ભણે છે. ઘડો ઘડાય છે એટલે કાઠલાને જેવો શેપ આપશો એવો તૈયાર થશે.

એક – પહેલા તો તમને જે વિષય પર વાંચવું ગમતું હોય અથવા જેમાં વધુ સારો ટપ્પો પડતો હોય એ શોધી પાડો. અધ્યાત્મિક, ધાર્મિક, ટૂંકી વાર્તા, આર્ટિક્લ્સ, રમૂજીક વાર્તા, નિબંધ, નોવેલ્સ, સાયન્સ રિલેટેડ… કે કોઈપણ સાહિત્ય હોય એની પાતળી પુસ્તિકાથી શરૂઆત કરો. બોરિંગ લાગે તો મૂકી દેવાની ને બીજી ઉપાડવાની. રસ પડે એજ વાંચવાનું. ધીરે ધીરે રસને વધારવાનો. દિવસમાં થોડોક નવરાશનો સમય મળે થોડુક વાંચી લેવાનું. જાડા દળદાર કે ફિલોસોફી દાબી-દાબીને ઠોકી હોય એવા પુસ્તકો નહિઁ વાંચવાના –ભમી જશે. એક તો ટપ્પો પડે નઇ, ને લાંબું ડાચું ખેંચાઇ જાય એવડા મોટા તો બગસા આવે. એટલે શોર્ટ અને ઇન્ટરેસ્ટિંગ હોય એવું વાંચન કરવું. અમુક સમય પછી લાગે તો રીડિંગ ડોઝ વધારવો. અપખ ના પડે એ ખાસ જોવાનું. Reading should be easy and enjoyable, shouldn’t be a burden.

પેલી વાર્તા છે ને ; એક હોશિયાર માણસ પાસે એક ગધેડો હતો. એ માણસને વીસ કિલોના ભારની ગુણી ગધેડા ઉપર મૂકીને બીજા ઠેકાણે લઈ જવાનો હતો. એટલે એણે ગધેડા પર એકી સામટું વીસ કિલો વજન મૂકી દીધું. ક્ષમતા બહાર થઈ પડતું એટલું ભારે વજન બિચારા ગધેડા પર આવતા એના ટાંટિયા ફસડાઈ પડતાં. અને નીચે બેસી પડતું.

એ માણસ હતો ચબરાક. એટલે એણે વીસ કિલોની ગુણી બાજુમાં મૂકી. ગધેડા પર હાથ ફેરવી પંપાળીને ઊભું કર્યું. પછી ગધેડા ઉપર એ માણસે એક એક કિલોનો ભાર ધીરે-ધીરે મૂકતો ગયો. જેમ જેમ એનો માલિક વજન વધારતો ગયો એમ એમ ગધેડો પગ આગાપાછા કરીને એની રીતે અડજસ્ટમેંટ કરતો ગયો. ગધેડા પર વજન વધતું ગયું. છેલ્લે એક કિલોનું વજન મૂકીને વીસ કિલોનું નેટ વજન ગધેડા પર મૂકી દીધું. ગધેડો ત્યારે પણ એના પગ સીધા મજબૂત બનાવી ઊભો હતો.

હવે વિચારો કે, શરૂઆતમાં ગધેડા ઉપર જે એકી સામટું વીસ કિલો વજન મૂકી દીધું તો એ નીચે ફસડાઈ પડ્યો. જ્યારે એના માલિકે એટલુ જ વજન ધીરે ધીરેથી વધારતો ગયો અને આખરે એટલું જ વીસ કિલો વજન મૂકી દીધું છતાંયે ગધેડો બિંન્દાસ ઊભો જ હતો.

કહેવાનો ભાવાર્થ એ છે કે, આપણું મન પણ એક રીતે ગધેડા જેવો જ ગુણ ધરાવે છે. એને ધીરે-ધીરે ટેવડાવું પડે (get use to કરવું પડે). ગધેડો…!!! એમનમ જ થોડો કહેવાય છે એને !

સારી ટેવ પડે નહિઁ, પાડવી પડે. એટલે જ તો કહું છું –વાંચવા માટે સમય મળે નહિઁ, કાઢવો પડે. આ ડિજિટલ સમયમાં તો સ્માર્ટફોન હાથમાં લો એટલે મોટેભાગે આપણો અંગુઠો સીધો જ Whatsapp કે facebook પર જ જતો રે છે. જોવે કે ; ‘કોઈએ કશું નવું પોસ્ટ કર્યું કે નઇ !, પેલાનો રિપ્લાઇ આયો કે નઇ !’. અરે ભઈ…! થોડોક સંયમ કેળવો. પુસ્તક હાથમાં લઈને થોડુક મનગમતું વાંચન કરી લો. સારી ટેવ પાડવા થોડાક સજાગ થવું જ પડે. એમનમ જ ના પડી જાય. We must work on it.

બીજો બાળકોમાં જેવી ટેવ પાડો એવી પડે. ‘કોરી સ્લેટ’ જેવા કહેવાય. એટલે નાનપણથી ભણવાના પુસ્તકો સાથે સાથે બાળવાર્તાઓ વંચાવાની ટેવ પડાવો. એ માટે પહેલા તો માતા-પિતાએ પોતે વાંચનની ટેવ પાડવી પડે. બાળકોને તમે કહેશો એના બદલે તમે શું કરો છો એનું અનુકરણ એ પહેલું કરશે. કારણકે તમે જે કરો છો એ પ્રેક્ટિકલ લાગશે એને. એ ફોલો વહેલું કરશે. બાકી તો, તમે પોતે ગોળ ખાતા હોવ ને બીજાને કહેતા હોવ કે ; ‘ અલ્યા ! ગોળ ના ખવાય, હળવળિયા પડે’ આવી શિખમણો આપો તો ક્યાંથી મેળ ખાય !

આપણાં ગુજરાતી સાહિત્યમાં કેટલાયે સુંદર પુસ્તકો છે વાંચવા જેવા. પંચતંત્ર, અળુક્યો ઢળુક્યો, અકબર બિરબલ, ઈશપની વાર્તા. ખ્યાતનામ વિદેશી કેટલીયે બાળવાર્તા ગુજરાતીમાં ભાષાંતરીત કરી છે – શેરલોક હોમ્સ, પોલિએના. અને અંગ્રેજી સાહિત્યમાં તો અઢળક પુસ્તકો છે…

એકવાર એને ભણવા સિવાયના પુસ્તકો વાંચવાનો રસ પડવાનો શરૂ થયો એટલે એ વાંચક બની ગયો સમજો. અમેરિકામાં એક રિસર્ચ પરથી માલુમ પડ્યું કે ; સ્કૂલમાં ભણતા અમેરિકાના બાળકો શરીરીક રીતે ખૂબ સ્વસ્થ હતા, પણ માનસિક રીતે ઉદાસ અને નીરસ રહેતા. બાળકોની એ શૂન્ય માનસિકતા પુસ્તકો ભરી દે છે. Only reading and knowledge can fill that vacuum.

આલબર્ટ આઇનસ્ટાઇને કહેલું એક સરસ ક્વોટ યાદ આવે છે :

“If you want to be your children intelligent, read them fairy tales. If you want your children to be more intelligent, read them more fairy tales.”

આવું એમણે કેમ કહ્યું…?

કારણકે fairy tales એ ફેન્ટસી છે. (ફેન્ટસી એટલે વાસ્તવિક દુનિયામાં જે શક્ય નથી તે, પણ કાલ્પનિક દુનિયામાં બિલકુલ શક્ય છે…) જ્યારે તમે બાળકને fairy tales વાંચવા આપો ત્યારે એ અશક્યને એની ઈમેજીનેશનમાં સર્જવાનો, વિચારવાનો પ્રયત્ન કરશે. જેટલી સરસ વાર્તા અને એનું વર્ણન એટલું સરસ બાળક ઈમેજિન કરશે. ધીરે-ધીરે એની ઈમેજીનેશનની પાંખો ફૂટી નીકળશે. ઈમેજીનેશન ખીલવા લાગશે.

આઇનસ્ટાઇને કહ્યું છે કે : “Imagination is more important than knowledge.” ઈમેજીનેશન એ જ્ઞાન કરતાં પણ વધુ અગત્યની છે. આ ઈમેજીનેશન અગત્યની છે તો વધારવી ક્યાંથી…?

આઇનસ્ટાઇન દાદાએ કીધું એમ : બાળકોને fairy tales વંચાવો…. વધુ બુધ્દ્ધિશાળી કરવા છે…? તો વધુ fairy tales વંચાવો.

*

3. બે પ્રકારનું વાંચન હોય.

એક હોય છે ‘ફરજિયાત’ અને બીજું ‘મરજિયાત’.

ફરજિયાતમાં ભણવાના પુસ્તકો હોય. જે વાંચવા જ પડે નહીંતર માર્કસ ના આવે. માર્કસ ના આવે તો સારી નોકરી ન મળે. અને સારી નોકરી ન મળે તો કદાચ સારી છોક…

ખેર, મરજિયાતમાં કોઈ restriction જ ના હોય. બાકી બિંન્દાસ… જેમાં રસ પડે એ ઉઠાવાનું. ના પડે તો બીજું ઉઠાવાનું.

ભણવાના પુસ્તકોમાં મોટેભાગે માત્ર પૈસા કમાવા માટેનું, ધંધાકીય જ્ઞાન હોય છે (વેલ, એ પણ જરૂરી જ છે). પણ બાકીના પુસ્તકોમાંથી જીવન વિષે વધુ જાણી શકાય છે. જીવનમાં નિષ્ફળતા આવે તો શું કરવું એ ફિઝીક્સ, કેમેસ્ટ્રી, ભૂગોળ, કે મેથ્સની કોઈ થિયેરી કે સૂત્રોમાં ના આવે કે કેવી સોલ્યુસન લાવવું. એતો મહાન લોકોની જીવનકથામાં આવે, જીવનના કડવા સત્યો વિષેના પુસ્તકોમાં આવે, બોધ-કથાઓમાં આવે. ઈતર પુસ્તકો વાંચેલા હોય એ કામમાં આવે. માનસિક ભાંગી પડ્યા હોવ તો એ પુસ્તકો વ્યક્તિને ઊભો કરે. વાંચેલી કોઈ વાર્તા કે નવલકથામાંનું કોઈ પાત્ર માનસપટ પર ઝબકી ઊઠે, એનો કોઈ સંવાદ (ડાઈલોગ) યાદ આવે, જે આપણને ઊભા કરવા આંતરિક ધક્કો મારે. પ્રેરણા આપે. આ ઈતર પુસ્તકોમાં હોય. મરજિયાત વાંચનમાં હોય.

*

4. પુસ્તક પર આધારિત મૂવી કરતાં પુસ્તક વધુ કેમ ગમતું હોય છે…?

વેલ, આ પ્રશ્નનો કોઈ એક તરફી સાચો જવાબ આપી શકાય એવો નથી. તો પણ બે બાજુએથી તટસ્થ રહીને મારો દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કરીશ.

પહેલો પોઈન્ટ –

આપણે પુસ્તક વાંચીએ ત્યારે એમાં લખેલુ ઝીણવટભર્યું છટાદાર વર્ણન આપણને વાર્તામય કરી અંદર ઉતારી દે છે. જેમ જેમ વાંચતાં જઈએ તેમ તેમ આપણાં મનમાં એ મનોચિત્ર રચાતું જાય.

સમાન્ય રીતે, જ્યારે આપણે વાંચીએ છીએ ત્યારે આપણી પાસે વિચારવા માટે ઘણો સમય હોય છે. વાંચન એ આપણને વિચારવા અને સમજવા એક pause-reveres નું button આપે છે. ખ્યાલ ન આવે તો આપણે ફરથી એ ફકરો વાંચી શકીએ છીએ. કોઈ રોમેન્ટીક કે ઇમોશનલ સીન તમને વાંચવાની મજા આવી જાય એવો હોય અથવા તમારા ટેસ્ટને મળતો આવતો હોય, તમારા ખ્યાલોમાં મમળાવો ગમતો હોય તો તમે એ વર્ણન ફરીથી વાંચીને વધુ ઘૂંટી ઘૂંટીને મજા લૂંટવાની ઈચ્છા થાય.

– જ્યારે થિયેટરમાં મુવી જોઈએ છીએ ત્યારે આપણી પાસે pause-reverse નું button હોતું નથી. મુવી જેમ ચાલે જતું હોય એમ જોઈએ જવાનું –નજર બાજુમાંથી પોપકોન ખાવા જતી રે તો સીન મિસ થઈ જાય. અને એ રિવસ કરવાનુંયે ના કહેવાય પાછું.

પુસ્તક વાંચતાં આપણે વર્ણન મુજબ ઈમેજીનેશનથી ચિત્ર ખડું કરીએ છીએ, જ્યારે મુવીમાં એ already તૈયાર જ હોય છે. એમાં મગજ ન વાપરો તો પણ ચાલે. બસ આંખો ખોલીને નિહાળવાનું હોય છે.  

–જ્યારે પુસ્તક વાંચતાં હોઈએ ત્યારે વધુ સજાગતા જોઈએ.

બીજો પોઈન્ટ –  પુસ્તકમાં હોય એ બધીજ માહિતી, સંવાદ, સીન, મૂવીમાં રજૂ કરવા અશક્ય હોય છે. મુવીમાં બે કે અઢી કલાકમાં 300 પેજ કે વધુ પેજની બૂકમાં હોય એ બધુ પડદા પર બતાવવું પ્રેક્ટિકલી શક્ય નથી. અમુક ઘટના કે સંવાદોમાં કાપકૂપ કરવી જ પડે.

[હૈરી પોટરના સાતેય સાત દરેક પુસ્તકોના સરેરાશ 500 અથવા એનાથી પણ વધુ પેજ છે. એના પરથી જે મુવીઝ બન્યા છે. એ લગભગ અઢી કલાક જેટલા લાંબા છે. પુસ્તકમાં ઘણીબધી સરસ ઘટનાઓ જે વાંચવાની મજા પડી જાય એવી છે. જો એ મુવીમાં બતાવવી હોય તો મૂવી બહુ લાંબુ થઈ જાય.]

મુવીની અને પુસ્તકની સ્ટોરીટેલિંગ ટેક્નિક પોતપોતાની રીતેમાં આખી અલગ શૈલી છે. કોઈ એકને Judge કરીને એની ‘સ્ટોરીટેલિંગ’ સૌથી વધુ મોહનીય છે એમ કહીને એનું પલ્લું ભારે કરી શકાય એવું નથી.

‘Cinema and Books both are greatest storytelling medium by itself. can not be judge by the way its tell, but only by how the presenter manifest towards the world.’

– Parth Toroneel.

અમુક વખતે મુવીમાં જે પાત્ર જોઈએ–જાણીએ એના કરતાં પુસ્તકમાં વર્ણવેલા પાત્રમાં વધુ આત્મીયતા લાગતી હોય છે.

પુસ્તકમાં તો લેખક પોતે જ બધા કેરેક્ટર જીવતો હોય, એજ ડિરેક્ટર, એક્ટર્સ, એડિટર, cinematographer, લોકેસન સિલેક્ટર, શબ્દોથી વિઝુયલ ઇફેક્ટ રચતો હોય છે. કોઈ પાત્રના મનમાં exactly શું ચાલી રહ્યું છે એને સવિસ્તર વર્ણવી શકે, લાગણીઓને અભિવ્યક્ત કરી શકે, અને એ વાંચીને વાંચક એ પાત્રની મનોસ્થિતિ કેવી છે એ અનુભવી શકે, મહેસુસ કરી શકે.

પુસ્તક વાંચતાં આપણે જે રીતનું ઈમેજિન કર્યું હોય એ મુજબની સામ્યતા મુવીમાં ન અનુભવાય તો પણ મુવી એટલું ટચ ન કરે.

ડાઇરેક્ટરે પુસ્તકને જેવું ઈમેજિન કર્યું હોય, એવું કેમેરામાં કેદ કરી વાર્તા રજૂ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. અમુક વખત એમાં ઍક્ટિંગ જોઈએ એવી અસરકારક ન હોય, ડાઇરેક્શન યોગ્ય ન કર્યું હોય, સ્ક્રીનપ્લેમાં કમજોર હોય એટલે પુસ્તકનો જે જાદુ હોય, એનો આત્મા હોય એને કેટલીકવાર ન્યાય ન પણ મળે.

[હોરર અને થ્રિલર નોવલનો બાદશાહ સ્ટીફન કિંગ જેની બેસ્ટ સેલિંગ નોવેલ ‘The Shining’ પરથી એજ નામનું મુવી સ્ટેંન્ડલી ક્રુબિકે બનાવ્યું. મુવી જોયા પછી સ્ટીફન કિંગ કહે છે કે ; સ્ટેંન્ડલી ક્રુબિક હજુ પુસ્તકને સમજ્યા જ નથી કે પુસ્તકનો ભાવાર્થ શું કહે છે !. એ વસવસો હજુ એમને રહી ગયો છે. જોકે આ વાતનો ફોડ એમણે સ્ટેંન્ડલી ક્રુબિકના મૃત્યુ પછી પડ્યો હતો. ] 

મુવીની મજા :–

મુવીમાં જે 3D experience થાય એ બૂક વાંચતી વખતે ન જ થાય. [agreed]

મુવીમાં જે એક્શન સિન્સ કે આપણી દુનિયાથી બિલકુલ અલગ જ દુનિયા બતાવવી હોય તો એ વિઝ્યુયલ ઇફેક્ટ દ્વારા મુવીમાં ડગળી ચસકી જાય એવા સીન-સિનેરી જોવા મળે. [Avatar (2009), Gravity (2013), interstellar (2014), Arrival (2016)… બીજી કેટલીયે મુવી છે એનેય ધ્યાનમાં રાખીને agreed…]

અમુક પુસ્તકો વાંચતાં આપણી ઈમેજીનેશન પૂરેપુરું એ દ્રશ્ય ખડું કરવા જેટલી સક્ષમ હોતી નથી એટલે એ પુસ્તક પર આધારિત કોઈ મુવી બને ત્યારે પુસ્તક કરતાં મુવી વધુ ગમે. કારણકે અમુક જોનરા (genre) ફેન્ટસી, સાયન્સ ફ્રિકસન પુસ્તકોમાં વર્ણવેલું હોય એ એટલું સ્પષ્ટ ઈમેજિન અમુક વાંચકો (lack of imagination વાળા) ન કરી શકે, પણ સિનેમા એ બખૂબી તરીકે રજૂ કરી શકે છે. એટલે મુવી જોવાનો જલસો પડી જાય.

Never judge a book by its movie. – J.W. Eagan

*

6. ચકો ચડ્યો કોટ પર…

img_2838

આ ટેણિયાએ ચોપડીઓનો થક્કો કરી, ઉપર ચડી, કોટને પેલી પારની અદભુત દુનિયાનો નજારો  જોવે છે…?? ના, ભઈ ના. આખો જરા ઝીણી કરી કોટની ભીંત પર શું લખ્યું છે એ વાંચી જોજો… હા. વાંચ્યુને !.

ચિત્ર પરથી એવું લાગે છે કે, બકો વર્તમાનમાં બહુ હેરાન-પરેશાન છે. વાટ લાગેલી છે. એટલે પુસ્તકો દ્વારા બકાએ વર્તમાનમાંથી છટકબારી કરી છે. અને એ પુસ્તકોના ઢગલા ઉપર ઊભો છે મતલબ એ પુસ્તકોની અંદરની જે દુનિયા છે એ દુનિયા પુસ્તકોની થક્કી ઉપર ચડી, કોટની પેલી પાર દુનિયા કેવી જોવે છે એ આપણને દેખાડે છે. [ અર્થ થોડોક ગુઢ છે. સીધું સાદું ચિત્ર નથી. ]

Hold on… હજુ થોડુક ધ્યાનથી ચકાને જુઓ… હા. જોયું ને… ચકો પુસ્તકોની થક્કી ઉપર ચડીને થક્કી ઉપર ઊભો નથી. ચકો કોટ પકડીને હવામાં લબડે છે જુઓ જુઓ… મતલબ ચકલો વાંચવામાં તલ્લીન થઈ ગયો છે અથવા એને વર્તમાનની રિયાલીટી કરતાં ત્યાંની દુનિયામાં રાચવું વધુ ગમે છે. એટલે એણે વર્તમાનમાંથી પણ પગ ઉપાડી લીધા છે. પગ વાળીને કોટ પર ચડી ચકો પેલી પાર ભૂસકો મારીને જતો ના રે…એટલે બસ. નકર ઇન મમ્મે ગોતા ગોત કરશે… કે ‘માર ચકલો ચો જ્યો… માર ચકલો ચો જ્યો…’

***

Posted in Uncategorized

જીવનમાં વાંચનનું મહત્વ

Jivan Ma Vanchan Nu Mahtv: Ane Tena Fayada

“જેટલું વધુ વાંચશો એટલું વધુ જાણશો, જેટલું વધુ જાણશો એટલું વધુ શીખશો, જેટલું વધુ શીખશો, એટલા વધુ સ્થળોએ તમે ફરશો. આ જાદુ માત્ર પુસ્તકો જ કરી શકે છે.”

– Dr. Seuss (American author)

પહેલા તો આપણે “પુસ્તક શું છે…?” આ પ્રશ્નને ખરા અર્થમાં સમજીએ.

પુસ્તક શું છે…? – કોઈ તમારા-મારા જેવી વ્યક્તિએ પોતાના સ્વવિચારોને શબ્દદેહ રૂપે કાગળ પર અંકિત કર્યા છે, આલેખ્યા છે, જે પુસ્તક સ્વરૂપે લોકો સુધી પહોંચાડવા માટેનું એક માધ્યમ છે. જો એ વ્યક્તિ એના વિચારો મનના ભંડકીયામાં જ ધરબી રાખે, તો એનો લાભ, એની અગત્યતા, ક્યારેય બાહ્ય દુનિયામાં પ્રાકટ્ય થતી નથી. એ એના મનમાં જ બંધ પડી રહેશે અને એની જીવન અવધિનો દોર સમાપ્ત થશે તેની સાથે એના વિચારો પણ એની સાથે વિલયિત થઈ જશે—પણ જો એ વિચારોને શબ્દોમાં ઉતારી લે, તો એ વિચારો પુસ્તકમાં સુષુપ્ત અવસ્થામાં સદંતર જીવંત રહેશે. વ્યક્તિના મૃત્યુના પછી પણ વર્ષોના વર્ષો સુધી… એ વ્યક્તિએ સર્જન કરેલું શાબ્દિક સાહિત્યવિશ્વ લોકો દીર્ધ સમય સુધી વાંચતાં રહેશે, જાણતા રહેશે, શિખતા રહેશે, અમલ કરતાં રહેશે – આ છે પુસ્તક!

પુસ્તક જેમાં કોઈનો વિચાર સુષુપ્ત રીતે ધરબાયેલો છે. એ વિચારના અનેક સ્વરૂપો હોઇ શકે – ટૂંકી વાર્તા, નવલકથા, નિબંધ, લેખ, કવિતા, ગઝલ કે સાહિત્યના કોઈપણ સ્વરૂપે.

કોઈ એક સરસ પુસ્તક વ્યક્તિના વિચારો બદલી શકે છે; અને એ વિચારોથી એની સમજ બદલાય, એની સમજથી એનો સ્વભાવ બદલાય, એના સ્વભાવથી એનું વ્યક્તિત્વ બદલાય, અને એનું વ્યક્તિત્વ બદલાય એટલે વ્યક્તિ આખી અંદરથી બદલાઈ જાય.

આ ક્યારે શક્ય થાય…?

સારા ઉન્નત વિચારોથી, જે સારા પુસ્તકોના વાંચનમાંથી મળે.

વ્યક્તિ બહારથી એવોને એવો જ દેખાતો હોય, પણ અંદરથી એ પરિવર્તિત થઈ જાય છે. પહેલા હતો એના કરતાં વધુ સમજદાર બને છે. નવા ઉત્કૃષ્ઠ વિચારો વ્યક્તિની સમજમાં સ્પષ્ટતા લાવે છે; એને અંદરથી નિખારે છે; વૈચારિક રીતે ધોઈને ઉજળોબળાક કરી દે છે.

ગાંધીબાપુએ કહ્યું છે કે: “સારા પુસ્તકો રત્નો કરતાં પણ વધુ અમૂલ્ય છે. રત્નો બહારથી જ પ્રકાશતા હોય છે, જ્યારે સારા પુસ્તકો વ્યક્તિને અંદરથી જ્ઞાન દ્વારા પ્રકાશિત કરતાં હોય છે.”

બંધ પુસ્તકોમાં માહિતીનો ભંડોળ ભરેલો હોય છે. એમાંથી આપણે જે વિષય પર અભ્યાસ કરવો હોય એ કરી શકીએ છીએ. જે વિષયમાં દિલચસ્પી હોય એવા પુસ્તકો વાંચીને અવનવું જાણી શકાય, શીખી શકાય—જે આપણાં મંતવ્ય, સમજણશક્તિ, વિચારશક્તિને વિસ્તૃત ફલક પર ઉજાગર કરે છે, કલ્પનાશક્તિ ખીલવે છે. જીવનને અલગ આયામથી (dimension) જોવાનો દ્રષ્ટિકોણ બક્ષે છે, જીવનમાં થતાં સારા-નરસા અનુભવોમાં માનસિક રીતે સ્થિતપ્રજ્ઞ રાખે છે. દુ:ખદ પરિસ્થિતિમાં પણ દિર્ધદ્રષ્ટિથી જોવાની દ્રષ્ટિ કેળવે છે. સારા પુસ્તકોનું વાંચન આપણી જાતનું ‘newly updated version’ કરી આપે છે.

વાંચન વગર આપણી વિચારશરણી, કલ્પનાશક્તિ અમુક હદ સુધી પરિસીમિત જ રહે છે. વાંચન એ અંતરાય તોડી નવી દુનિયામાં વિહાર કરવા, આનંદમાં રાચવા, નવો દ્વાર ખોલી આપે છે, આપણી કલ્પનાશક્તિને પાંખો આપે છે, નવા ઉત્કૃષ્ટ વિચારો આપે છે, જીવન વિષેની આપણી સમજણને વધારે છે. પુસ્તક વાંચતાં વાંચતાં આપણને એક આખી અલગ જ દુનિયામાં લઈ જાય છે. પુસ્તકમાં લખેલું વર્ણન આપણને નવા નવા સ્થળો, વ્યક્તિઓ, પરિસ્થિતિનો પરિચય કરાવે છે. એના વિષેની ઘણી અકલ્પેલી શક્યતાઓ, વિભિન્ન દ્રષ્ટિકોણોના પડળો છતાં કરે છે.

પુસ્તકો એ એક પ્રકારના ટાઇમ-ટ્રાવેલ જેવુ જ છે. પુસ્તક વાસ્તવિક દુનિયામાંથી છટકબારી કરવાનો ‘એસ્કેપ વે’ આપે છે, જેમાં આપણે લેખકે સર્જેલી દુનિયામાં વિહાર કરી શકીએ છીએ.

વિચારો કે, 2070માં દુનિયા કેવી હશે..? લોકો કેવા ક્રાઇમ કરશે..? ટાઈમ-મશીન દ્વારા ભવિષ્ય કે ભૂતકાળમાં જઈ શકાય એ પ્રકારની નોવેલ્સ સોફામાં કે હીંચકા પર બેઠા બેઠા વાંચતાં આપણી ઈમેજીનેશન 50 વર્ષ આગળના ભવિષ્યકાળમાં લઈ જાય છે; અને એ ફ્યુચરેસ્ટિક સાયન્સ ફ્રિક્શન નોવેલ વાંચતાં વાંચતાં મમ્મી બૂમ પાડે કે, “ચકા…. હેડ જે ચા પીવા…!”

એટલે ચકો એક જ ક્ષણમાં 2070માંથી 2020ના વર્તમાનકાળમાં હાજર!

ગરમાગરમ ચા પીવા..!

આ એક પ્રકારનું ટાઈમ-ટ્રાવેલ જ તો છે. આ તાકાત પુસ્તકમાં છે. ફક્ત સરસ ઈમેજીનેશન ખીલવવી પડે; અને આ ઈમેજીનેશન પુસ્તકો વાંચવાથી જ ઘડાય, તીક્ષ્ણ થાય, વિસ્તૃત ફલક પર વિસ્તરે.

જેમ શારીરિક શૌષ્ઠવ મસ્ક્યુલર બનાવવું હોય તો મસલ્સને સ્ટ્રેસ આપવો પડે, નિયમિત કસરત કરવી પડે. એવી જ ટ્રેનિંગ માનસિક સ્તરે કરવી પડે – ઈમેજીનેશન શાર્પ કરવા અલગ અલગ જોનર (genre) ઉપરના અવનવા સરસ પુસ્તકો વાંચવા પડે.

મજાની વાત એ છે કે, એક જ જગ્યાએ બેસી રહેવાનું ને એક આખી અલગ જ દુનિયામાં ઘૂસી જવાનું. કોઈ શારીરિક શ્રમ કે ટિકિટ લીધા વગર, બસ ઈમેજીનેશન વાપરવાની અને સફર કરવાની…

અત્યાર સુધીના મહાન વિચારક અને નોબલ-પ્રાઇઝ વિજેતા ભૌતિકશાસ્ત્રી આલ્બર્ટ આઇન્સટાઇને ભારપૂર્વક કહ્યું છે કે –

પુસ્તકો આપણાં જીવનના વિકાસ માટે ખૂબ અગત્યનો ભાગ ધરાવે છે. ખરા અર્થમાં આપણો સાચો મિત્ર છે. કોઈ સિક્રેટ ન રાખે કે ન દગો કરે. આપણી પાસેથી કોઈ એની ડિમાન્ડ પણ હોતી નથી. જો કોઈ પુસ્તક ન ગમે તો બાજુમાં મૂકી દેવાનું (તો’યે રિસાય તો ના જ) ને બીજું પુસ્તક લેવાનું.

પુસ્તકો તો ખુલ્લો ખજાનો છે. આપણે વાંચી વાંચીને લૂંટવાનો હોય, મજા કરવાની હોય. પુસ્તકો તો એમની અંદર ધરબાયેલી દુનિયાનો દરવાજો સદંતર ખુલ્લો જ રાખીને બેઠા હોય છે. બસ આપણે વાંચીને અંદર પ્રવેશ કરવાનો હોય છે. જો ડોકિયું કરો ને રસપ્રદ લાગે તો વાર્તા જ આપણને ખેંચીને એની દુનિયામાં લઈ જાય. આગળ શું થશે…? શું આવશે…? એવી ઉત્કંઠા પુસ્તકના છેલ્લા પાનાં સુધી વાંચી રાખવા મજબૂર કરી રાખે.

Cosmos: A Personal Voyage ડોક્યુંમેન્ટરીના સર્જક અને ખગોળશાસ્ત્રી કાર્લ સાગન કહે છે, “ઈમેજીનેશન આપણને એક એવી દુનિયામાં લઈ જાય છે, જેનું અસ્તિત્વ હકીકતમાં હતું જ નથી, પણ એનું અસ્તિત્વ આપણે ઘડેલી ઈમેજીનેશનથી ઊભું થાય છે, વગર ઈમેજીનેશને આપણે ક્યારેય ત્યાં જઈ જ ન શકીએ, અને એનું અસ્તિત્વ પણ ઊભું ન થાય.”

પુસ્તક એ એક એવું ઉપકરણ છે, જે આપણી ઈમેજીનેશનને પાંખો આપે છે. આકાશ અને પાતાળથી પણ અનંત વિસ્તરેલી અવિરત દુનિયા છે ત્યાં. (કેટલીકવાર પુસ્તક વાંચ્યા પછી લેખક બનવાની ઈચ્છા ઊભી થાય. ઈમેજીનેશનથી વાર્તા રચવાની, પાત્રો ઘડવાની, એમાં લાગણી પૂરવાની, વાચા આપીને એમાં પ્રાણ ફૂંકી નાનું-મોટું સર્જન કરવાની, શબ્દોમાં આલેખવાની ઇચ્છા થાય. કાલ્પનિક દુનિયામાં આપણે ઈચ્છીએ એવું સર્જન કરી શકીએ છીએ. It’s a fully customized world. It’s all up to us which sort of tools we use to sculpt it.)

પુસ્તક એ એવું ઉપકરણ છે કે, જે તમને ખુલ્લી આંખોએ સપનું દેખાડે છે. પુસ્તકમાં એક આખી સર્જેલી દુનિયા ધરબાઇને સુષુપ્ત અવસ્થામાં પડી હોય છે. વાંચો ત્યારે વાંચકની ઇમેજીનેશનમાં એ જીવંત બની જાય છે. વર્ષો પહેલા મૃત્યુ પામેલા લેખકે શબ્દો દ્વારા સર્જેલા સાહિત્યવિશ્વને આપણે વાંચીએ ત્યારે તે આપણી ઇમેજીનેશનમાં સૂક્ષ્મ રૂપે આવીને જીવી જતો હોય છે; અને તે સદંતર જીવતો જ રહે છે, જ્યાં સુધી પુસ્તક અને વાંચક બંને હયાત હોય ત્યાં સુધી.

મતલબ, રૂમમાં કોઈ હવા-ઉજાસ માટેની જગ્યા ન હોય તો એ બંધિયાર કોટડી થઈ જાય. પણ જો બારી-બારણાં ખુલ્લા હોય, તો રૂમ હવા-ઉજાસ વાળો ફ્રેશ લાગે. રૂમ મતલબ આપણું “દિમાગ” અને બારીઓ મતલબ “પુસ્તકો”. સારા પુસ્તકો એ આપણાં દિમાગમાં જ્ઞાન રૂપી વિચારો દાખલ કરે છે. વર્ષો પુરાણી કુંઠિત વિચારસરણી, ગેરમાન્યતા દૂર કરી નવા અપડેટેડ વિચારો આપે. આપણાં મનનું સંવર્ધન (nourishment) કરે છે. જ્યારે જીવનમાં નિરાશા ઘેરી વળે, તકલીફો તૂટી પડે, વિશ્વાસ ઉઠી જાય, શ્રધ્ધા ડગી જાય, ત્યારે સારા પુસ્તકોનું વાંચન આપણને પ્રેરણા આપે, ફરીથી ઊભા કરીને આગળ વધવા આંતરિક બળ પૂરે છે…

આ નિર્જીવ પુસ્તકમાં આટલું કૌવત (power) કેવી રીતે હોઇ શકે…?

છે તો એક કાગળિયું જ ને…!

હા, છે તો એ કાગળિયું જ, પણ એ કાગળ ઉપર કોઈકનો વિચાર ધબકતો હશે, કોઈકનો અનુભવ બોલતો હશે, કોઈ માણસે શૂન્યમાંથી સર્જન કર્યું હશે એની આખી જીવન કહાની હશે, પ્રેરણાદાયી નવલકથાના પ્રેરક પાત્રો બોલતા હશે, કોઈકે જીવનમાં ઠોકરો ખાઈને શિખેલા બોધ પાઠ કહ્યા હશે, કોઈ કવિ કે ગઝલકારે દિલની લાગણીઓ, મનમાં ભભૂકતી ચિંગારીઓને ચંદ લબ્જોમાં સંક્ષિપ્ત (compress) કરી કવિતા કે ગઝલોમાં લપેટી લીધી હશે. ભુતકાળના પુરાવા, વર્તમાનની વાસ્તવિકતા અને ભવિષ્યની શક્યતાઓને સંકેલી એક કાગળ પર અંકિત કરીએ ત્યારે એ સમય-સંજોગો પુસ્તકમાં પુરાઈ જાય; અને આપણે વાંચીએ ત્યારે એ આપણાં મનમાં જીવંત બની જાય છે. આ છે પુસ્તકનું કૌવત… મિત્રો!

એ વ્યક્તિઓએ એમના વિચારો, મંતવ્યો કે ફિલોસોફી આજથી પચાસ-સો કે હજાર વર્ષો પહેલા કહેલી હશે. એ વ્યક્તિ તો ખુદ અત્યારે તમારા કે મારા અંદર પ્રાણ ફૂંકી, ઉત્સાહનો સંચાર કરી, પીઠબળ આપવા તો આવવાના નથી જ that for sure, પણ  એમના અમૂલ્ય વિચારો, અનુભવો, જ્ઞાન એ પુસ્તકમાં મૂકીને ગયા છે. એમને મળવું હોય તો – એમના પુસ્તકો વાંચવાની જરૂર છે. એમના વિચારોને મમળાવાની જરૂર છે, ગમે તો જીવનમાં ઉતારવાની તો ખાસ જરૂર છે… 

એમણે જે ઠોકરો ખાઈને અડધી જિંદગી કોઈ એક શીખ કે અનુભવ મેળવવા માટે ગુજારી દીધી હોય એને આપણે વાંચીને શીખી શકીએ છીએ; અને એમના એ તારણ પર પહોંચવા માટે એમણે જે ઠોકરો ખાધી એ આપણે ફરીથી ખાઈને (શીખવામાં) ખોટો સમય વ્યર્થ નથી કરવાનો. એ પુસ્તકમાં એમનો સ્વાનુભવ એટલા માટે જ તો લખ્યો છે કે આપણે એ ભૂલ ફરીથી ન કરીએ. એ શીખવા ખોટા રસ્તે ફાંફાં ન મારીએ. પુસ્તકો વાંચીને એમના અનુભવોમાંથી શીખીને એ અનુભવો પોતાનો કરી શકાય. પુસ્તકો આપણને દુનિયામાં બની રહેલી તથા ગતમાં (in past) બનેલી દરેક જીવંત યા મૃત – વ્યક્તિ, વસ્તુ કે પરિસ્થિતિ સાથે નજીકથી પરિચય કરાવે છે. માતબર (ઠોસ) જાણકારી આપે છે.

મનીલો કે, ભૂતકાળમાં જે કોઈ મહાન વિચારકો, લેખકો, વૈજ્ઞાનીકો, દાર્શનિકો (philosopher) કે કોઈપણ નામચીન લોકો થઈ ગયા એમના વિષે કશું લખાયું જ ન હોત તો શું થાત….?

Just think for a while…..

આપણે ભૂતકાળમાં લોકોએ શું કર્યું એના વિષે કશું ખબર જ ન હોત. એમનો કોઈ વારસો જ ન મળત. ન્યુટને શોધેલ ગુરુત્વાકર્ષણ બળનો સિધ્ધાંત શું છે એનીય ખબર ન હોત. બસ ન્યુટનને અને એમની આજુબાજુના લોકોને એ વિષે જાણ થઈ હોત. એમના મૃત્યુ પછી એમના સાથે એમની મહાન શોધો પણ સમય સાથે વિસરાઈ ગઈ હોત.

ભૂતકાળમાં બનેલા મહાન વ્યક્તિએ શું કર્યું એ ક્યાંક લખાયું હોય તો આપણને ખબર પડે કે ભઈ – આઈન્સ્ટાઈને સાપેક્ષવાદનો સિદ્ધાંત શોધ્યો છે! જો એ ન લખાયું હોત તો આપણાં વૈજ્ઞાનીકોએ શોધવા, જાણવા ફરીથી એકડો ઘૂંટવો પડે. ભૂતકાળમાં થયું એ લખાયું એટલે આપણે એનાથી પરિચિત થયા, શીખી શક્યા, હજારો વર્ષો પહેલા શોધાયેલી વસ્તુ કે અનુભવેલું જ્ઞાન પુસ્તકોમાં સચવાયું એટલે અહીં આપણાં સુધી પહોંચ્યું. વગર પુસ્તકોએ દુનિયાનો વિકાસ સીમિત થઈ જાય. પુસ્તકો તો ભુતકાળમાં જીવી જાણેલા લોકો સાથેનો પરિચય કરાવે છે.

જેટલી શોધો થાય છે કે જે કશું નવું સર્જાય છે – એ આજદિન સુધી લખાતું આવ્યું છે. વૈજ્ઞાનિકો, લેખકો, દાર્શનિકો એમણે જે સર્જન કર્યું હોય એને તમારા-મારા જેવા જિજ્ઞાસુઓ વાંચે છે, જાણે છે, શીખે છે, મનોમંથન કરે છે; અને એ મહાન વ્યક્તિઓનું જ્ઞાનરૂપી અનુભવામૃત લઈને એમની અધૂરી જર્નીથી શરૂઆત કરે છે. આ વારસો પુસ્તકમાં જળવાયો હોય તો ફરીથી એકડો ઘૂંટવો ના પડે. એટલે પુસ્તકો એ હજારો વર્ષો પુરાણું જ્ઞાન વહાવતો અને વહેંચતો મીઠો દરિયો છે… Books are the ocean of knowledge.

*****

પુસ્તક વાંચવા અહીં ક્લીક કરો…

Posted in Book Reviews

સાગરસમ્રાટ – જુલે વર્ન : બુક રિવ્યુ

‘સાગરસમ્રાટ’ પુસ્તક એ ફ્રેંચના ખ્યાતનામ નવલકથાકાર જુલે વર્નેની નવલકથાનું મૂળશંકરે મો. ભટ્ટે ભાષાંતરીત કરેલું પુસ્તક છે. ઇંગ્લિશમાં બુકનું નામ ‘Twenty Thousand Under The Sea’ છે. મૂળશંકરે ઇંગ્લિશનું લાંબુલચ નામ કરતાં ‘સાગરસમ્રાટ’ વધુ ગમતું અને પાછું એ ગુજરાતીમાં યથાયોગ્ય બેસતું એટલે રાખ્યું – સાગરસમ્રાટ.

મૂળશંકરે વાર્તામાં આવતી દરેક ઘટનાઓને નાના નાના પ્રકરણોમાં પાડી રોચક વાર્તા લખી છે. દરેક પ્રકરણ એક એવા અંત સાથે પૂરું થાય કે વાંચકે બીજું પ્રકરણ વાંચવાની ઈચ્છા સળવળી ઊઠે. દરેક પ્રકરણ સુંદર અને રસપ્રદ વર્ણનથી વાંચકોને પૂરેપુરું મનોરંજન કરે એવું છે.

સાગરસમ્રાટ એ સાહસિક નવલકથા છે. જેમાં મુખ્ય પાત્ર કેપ્ટન નેમો છે. જે સમુદ્રની અંદર તરતુ વહાણ જેનું નામ ‘નોટિલસ’ માં રહે છે. અત્યારે આપણે એને ‘સબમરીન’ કહીએ છીએ. જુલે વર્ને આ વાર્તા 1870માં લખી હતી. નવાઈની વાત તો એ છે કે, એ સમયે એવા કોઈ વહાણની શોધ તો શું..? કલ્પના સુધ્ધાયે કરી નહતી. જુલે વર્નેએ એમની કલ્પનાશક્તિ વડે સમુદ્રની અંદર પણ ફરી શકાય એવા વહાણની શક્યતાને વાર્તામાં સર્જી હતી. જેના વર્ષો પછી ‘સબમમરીનની’ શોધ થઈ. જે જુલે વર્નેની ‘નોટેલિસની’ કલ્પનાનું સ્વરૂપ વૈજ્ઞાનિકો માટે નવી શોધમાં દિશાસૂચક કરનારું હતું.

જુલે વર્ને પોતાની કલ્પનાથી ભવિષ્યમાં શોધ થઈ શકે એવા વૈજ્ઞાનિક સાધનોની શક્યતાઓ વાર્તામાં સર્જી જીવતી કરી હતી. જુલે વર્ને એ દીર્ઘદ્રષ્ટિવાળો ભવિષ્યવેતા હતા, અંત:સ્ફુરણાંથી સર્જન કરનારા ઉત્તમ નવલકથાકાર હતા.

કરેખર, મને તો બેઠા બેઠા જુલે વર્ને સમુદ્રમાં એડ્વેન્ચરીયસ મુસાફરી કરવી. સમુદ્રના ગર્ભમાં ધરબાયેલા રહસ્યો, પ્રાણીઓ, માછલીઓ, શાર્ક, ટોપરા જેવડા મોટા મોતી જેવી રોચક વાતો વાંચી મજા આવી. નરભક્ષીનો ટાપુ પરથી ભાગ્યા, નેમોનું બ્રહ્માસ્ત્ર, નોટેલિસની સમુદ્રમાં તરવાની રચના, સમુદ્રના તળિયે બરફમાં ફસાયા ત્યારે બહાર નિક્ડ્વાના મરણિયા પ્રયાસો કરી બહાર નિકડ્યા, આઠ પગો વાળું વિચિત્ર પ્રાણી ‘પોલ્પ’ સાથેનો જીવના જોખમભર્યો સંઘર્ષ, દરિયા ઉપર તરતા અજાણ્યા વહાણ સાથેનું યુધ્ધ, નેડ અને એના મિત્રોનો ભાગી છૂટવાનો પ્લાન… જેવી મજા આવે એવી વાતોનું ખૂબ સરસ વર્ણન કર્યું છે.

વાર્તામાં કેપ્ટન નેમો, નોટિલસ, નેડ, કોન્સિલ અને પ્રોફેસર એરોના પાત્રો છે.

જેમ જેમ વાર્તાનો પ્રવાહ આગળ વધતો જાય એમ કેપ્ટન નેમોનું પાત્ર રહસ્યમય અને અકળ લાગતું જાય. નેમો કયા દેશથી આવ્યો છે..? એ કેમ લોકોથી દૂર રહે છે..? સમુદ્રમાં એ કઈ શોધમાં છે..? એ બધુ જુલે વર્ને અજાણ્યું રાખ્યું છે. જમીન પર એણે વર્ષો પગ નથી મૂક્યો. એવું માને છે કે, સમુદ્ર એ જ એની દુનિયા છે. જે જોઈએ એ બધુ સમુદ્ર આપે છે.

જુલે વર્ને નેમોનું પાત્ર પ્રેરક, સાહસિક, કલારસિક, જિજ્ઞાસુ, બહાદુર તો ક્યરેક નિષ્ઠુર લાગે એવું તો ક્યારેક સીધા સાદા અંત:કરણવાળો, રડી પડતો બતાવ્યો છે !

150 પેજનું પુસ્તક છે જેમાં 28 પ્રકરણો છે. જેમાંથી અમુક પ્રકરણો તો ફરીથી વાંચવાની ઈચ્છા થાય એવા છે.

જેમને સાહસિક કથાઓ વાંચવામાં રસ હોય એવા વાંચકોને આ ‘સાગરસમ્રાટ’ પુસ્તક ખાસ રેકમેન્ડ કરું છું. ટૂંકા ટૂંકા રસપ્રદ પ્રકરણો એવા મસ્ત છે કે ક્યારે વાર્તામાં ખેંચાઇ જઈને કેટલા પાનાં વંચાઇ ગયા એ પણ ખ્યાલ નહીં આવે. બહુ જ મસ્ત પુસ્તક છે. હું તો હજી ફરી ફરી વાંચીને મજા લૂંટવાનો. એતો પાક્કુ !

નાના બાળકોને ભણવાની ચોપડી સાથે આવા કલ્પનાની પાંખો ખોલતા પુસ્તકો પણ વંચાવજો ! આવા સાહસિક પુસ્તકો માંથી ઘણું શીખવા-વાંચવા મળે જેવુ છે.

રેટિંગ : 4.5/5

***

Posted in Book Reviews

ભેદ ભરમ – હરકિશન મહેતા : બૂક રિવ્યુ.

ભેદ ભરમ : હરકિશન મહેતાની આ બીજી નવલકથા વાંચી. ફરીથી એમના રસાળ વર્ણને વાર્તા વાંચવામાં મને ઓતપ્રોત કરી દીધો. ખરેખર એમની વાર્તા કહેવાની શૈલી અને કથાવસ્તુ – આ બન્ને એમની કલમ માંથી નીકળી કાગળ પર ઉતરે છે ત્યારે વાર્તા જીવંત બની જાય છે. અને વાંચકો વાંચે ત્યારે એમના મનમાં પાત્રો સજીવન બની જાય એવો અહેસાસ કરાવે એવું બેનમૂન એમનું લખાણ છે.

દરેક પાને પાને કશુક નવું બને. દરેક પ્રકરણ એવા અંતે પૂરું કરે કે વાંચકને બીજું પ્રકરણ વાંચે જ છૂટકો…!. આ રસપ્રવાહ નવલકથાના છેક છેલ્લા પાનાં સુધી અકબંધ જળવાયેલું રહે છે. જેના લીધે વાંચક નવલકથાને જ્યાં સુધી પૂરી ન કરે ત્યાં સુધી ચેન ન પડે. વાંચતાં વાંચતાં કેટલા પાનાં વંચાઇ ગયા એનીય ખબર ન પડે. અમૂકવાર બેઠા બેઠા ઢીંઢાયે ખોટા પડી જાય એટલી રસપ્રદ નવલકથા હરકિશન મહેતાએ લખી છે. A must read novel.

નવલકથા છે શાના પર…?

–એક સ્ત્રીના જેનું રાત્રે કાર અકસ્માતમાં કચડાઈને ખૂન થઈ ગયું છે જેનો ભેદ ઉકેલવો એ આ નવલકથાનો મુખ્ય કથાવસ્તુ છે.

સુરેખા દીવાન નામની સ્ત્રી જેનું મૃત્યુ કાર અકસ્માતમાં થઈ ગયું હોય છે. જે આખી નવલકથામાં પ્રેત સ્વરૂપે જ હોય છે. સુરેખા દીવાનએ દુર્લભજી દીવાનની વહુ હોય છે. દુર્લભજી દીવાનને એ અકસ્માત એ કોઈએ ઘડેલું કાવતરું જ છે અને એ અકસ્માત નહિઁ પણ ખૂન થયું છે એવું એમને ચોક્કસ પાયે લાગે છે. સુરેખા દીવાનનું ખૂન થયું તો કોને કર્યું..? આ ભેદ ઉકેલવા પર વાર્તા રોલર કોસ્ટરની રાઈડ કરાવતી આગળ વધતી જાય છે એમ-એમ એક-એક પાત્રો વધતાં જાય છે. અકળી શકાય એવું ભેદી રહસ્ય જાણવા ચટપટી જાગે એવી આ વાર્તા દરેક પાને રોચક બનતી જાય છે.

નવલકથાની ઉપર છલ્લી રૂપરેખા : (for personal use)

વાર્તાની શરૂઆત વિવેક સન્યાસી નામના insurance agent થી થાય છે. જે એની સર્વિસમાં આપેલી કાર એના મિત્ર મનોજના ગેરેજમાં લેવા જાય છે. કાર સર્વિસ નથી થઇ હોતી એટલે મનોજ વિવેકને મોઘીદાટ સફેદ રંગની સિટ્રોન કાર એક રાત્રિ માટે એને પાર્ટીમાં લઈ જવા આપે છે.

એ કાર લઈને વિવેક પાર્ટીમાં જાય છે. ત્યાં મદન સીહાનો અને એની પુત્રી મોહિનીનો પરિચય થાય છે. જે ફિલ્મ એક્ટ્રેસ હોય છે. ત્યારબાદ વિવેક લીસાને મળે છે. જે દેખાવે ગોરી છે. જેની તરફ એ આકર્ષાય છે. પણ વાર્તામાં આગળ એ સંસાર છોડીને સન્યાસ લઈ સાધ્વી બની જાય છે.

વિવેક પાર્ટી માંથી માડી રાત્રે ઘરે જવા નિકડે છે ત્યારે એને રસ્તામાં એક સ્ત્રી હાથ ઊંચો કરી ઊભેલી દેખાય છે. જે ગાડી ઊભી રાખવાનો ઈશારો કરે છે. વિવેક ગાડી ઊભી રાખે છે. એ સ્ત્રી ગાડીમાં બેસે છે. વિવેક સાઈડના મિરર માંથી એ સ્ત્રીને જુવે છે અને પ્રશ્નો પૂછે છે કે તમારે ક્યાં જવાનું છે…?  પણ એ સફેદ કપડામાં સજ્જ, કપાળે ચાંદલો કરેલો, ચાલીસેક વર્ષની એ સ્ત્રી કશું જ ન બોલી. એ સ્ત્રી હતી સુરેખા દેવાન. વિવેક જે ગાડીમાં બેઠો હતો એ સિટ્રોન કારમાં જ એક વર્ષ પહેલા મૃત્યુ પામી હતી. સુરેખાને એ ગાડી ખૂબ પ્રિય હતી. મરતા મરતા એનો જીવ એ સિટ્રોન કારમાં રહી ગયો હતો એટલે એ કારમાં એ અમૂકવાર પ્રગટ થતી. કોઈવાર મોગરાની સુવાસ સ્વરૂપે અદ્રશ્ય હાજરી આપતી. વિવેકે કાર ચલાવતા ફરીથી મિરરમાં જોયું તો એ સ્ત્રી ગાયબ થઈ ગઈ હતી.

વિવેક મનોજના ગેરેજમાં જાય છે. કાર મૂકીને એ પાછળની સીટ પર ફરીથી નજર કરે છે ત્યારે એને સીટ આગળ નીચે પડેલું એક કાર્ડ મળે છે. જેમાં દુર્લભજી દીવાનનું સરનામું મળે છે.

બીજે દિવસે એ દુર્લભજી દીવાનના ઘરે જાય છે. ત્યાં સુરેખા દીવાનનો ફોટોફ્રેમ ફૂલની માળાથી લટકાવેલો હોય છે. દુર્લભજી વિવેકને એ ફોટોમાં સુરેખા દીવાનના મૃત્યુની વાત કરે છે. ત્યાં સુરેખા દીવાનની પુત્રી સુપ્રિયાની સાથે પણ મુલાકાત થાય છે. જે અદ્દલોઅદ્દલ એની મમ્મી જેવી જ દેખાય છે. વાર્તામાં સુપ્રિયા અને વિવેકની લવ સ્ટોરી પણ વચ્ચે વચ્ચે વણાતી જાય છે.

થોડીક મુલાકાત પછી વિવેક સુરેખાના પ્રેત વિષેની વાત દુર્લભજી દીવાનને કરે છે. જે પહેલા તો બિલકુલ માનવા તૈયાર થતાં નથી. આ પ્રેતની વાત સુપ્રિયા સાંભળી જાય છે. પછી વિવેક પ્રેતાત્માને બોલાવી એની જોડે પ્રશ્નો પૂછી એનું ખૂન કોને કર્યું છે…? અને શા માટે એનો ભેદ ખોલવા એ ‘પરલોક સંસ્થા’ માં જાય છે. ત્યાં બધુ નક્કી થાય છે અને છેલ્લે પ્રેતાત્મા તરીકે કોને બોલવાના છે એ નામ પડતાં જ એ સંસ્થાના વ્યક્તિએ (જયકુમાર ઝૂંઝુનવાલા) ના પડી દીધી. કહ્યું એમનુ પ્રેતતો બોલાવવા તો અમારી પાસે એક વ્યક્તિ આવી છે. વિવેક એ વ્યક્તિનું એનું નામ પૂછે છે. જવાબમાં ના મળે છે. આખરે વિવેકને ખબર પડે છે કે એ પ્રેતાત્મા બોલાવવા બીજું કોઈ નહીં પણ સુપ્રિયા જ ગઈ હતી. પછી વિવેક અને સુપ્રિયા બન્ને સુરેખા જે પ્રેત છે એની વાતો એકબીજા જોડે કરે છે. સાથે સાથે પ્રેમના અંકુર પણ એકબીજાના દિલમાં ફૂટવા લાગે છે…  

ત્યારબાદ વિવેક અને સુપ્રિયા બન્ને સાથે એ ભેદ ઉકેલવાનું બીડું હાથમાં લે છે.

સુરેખાના ખૂન પાછળ હાથ વસાનજી દીવાનનો હાથ છે એવું દુર્લભજી દીવાન મને છે. બન્ને પિતા-પુત્રો છે પણ સુરેખાના મૃત્યુ પછી એ એકબીજાના કટ્ટર દુશ્મનો બની ગયા છે.

વસનજી એ મોટો બિજનેસ મેન છે. એ વિદેશોમાં ધંધા માટે જતો ત્યારે એક ગોરી સ્ત્રીના પ્રેમમાં પડ્યો હતો. એની સાથે લગ્ન કર્યા અને એ બંનેનું બાળક લિઝા છે. જે ભારતમાં આવીને સાધ્વી બની ગઈ છે.

આ બીજા લગ્નને લીધે દીવાન ખાનદાનમાં સબંધોના કેટક્લાક તાર તૂટ્યા તો કેટલાક ઢીલા પડ્યા. પિતા-પુત્ર એકબીજા સાથે અબોલા છે. સુપ્રિયા એના દાદા દુર્લભજી સાથે રહે છે. સુપ્રિયા એના પિતા સાથે કોઈ રાગ-દ્વેષ નથી. દુર્લભજી સુરેખાના ખૂનનો બદલો એના ખુદના પુત્ર સાથે લેવા કોઈપણ હદે જવા તૈયાર છે. પુત્રને ખૂની માનવા માટે એમની એક આખી સ્ટોરી છે.

સંગીતના ક્લાસ માંથી સુરેખા રાત્રે કાર લઈ અચાનક ઘરે જાય છે. લૉકર માંથી કીમતી હીરો લઈને એ એરપોટ પર વસનજીને (એના પતિ) આપવા જાય છે. (વસનજી ધંધામાં મોટી ખોટ ખાધી હોય છે એટલે એ વિદેશ ભાગી જાય છે. પણ એને રોકવા માટે સુરેખા હીરો લઈને એરપોટ પર જાય છે) ત્યારે એનું કાર અકસ્માતમાં મૃત્યુ થાય છે. આ બધુ વસનજી દીવાને જ ગોઠવેલું કાવતરું છે એમ દુર્લભજી માની બેઠા હોય છે. દુર્લભજી એમ સમજી બેઠા હોય છે કે આ કાવતરાથી વસનજીને બે ફાયદા થયા. એક સુરેખાનું ખૂન થઈ જાય તો એ વિદેશમાં એની બીજી પત્ની સાથે જઇ શકે અને બીજો, એ અકસ્માતમાં હીરા લઈને ત્યાં નવો ધંધો શરૂ કરી શકે.

વાર્તામાં આગળ ગીતા નામનું પાત્ર જે વિવેકની કોલેજ મિત્ર મળે છે. એકદમ આખાબોલું પાત્ર છે. મોઢામાં આવે એ બધી વાતો ભૈડ ભૈડ કરે. ખુલ્લા દિલની છે. વાત વાતમાં ખબર પડે છે કે ગીતાનો પતિ પોલિસ છે. પછી વાર્તાનો દોર ગીતાના પતિ દેશપાંડે સાથે જોડાય છે. જેને વિવેક બધી વાત કરે છે. દેશપાંડે પણ એ ભેદ ઉકેલવામાં લાગે છે. વાર્તામાં આગળ બન્ને એક વ્યક્તિ પર શક જાય છે. જીવણલાલ પર. જે બીજા બે છુપા નામ પરથી પણ છે એ નામનો ફોડ આગળ ખુલ્લો પડે છે. એ જીવણા એ કાર અકસ્માતમાં સુરેખાનું ખૂન કર્યું છે એ માટે વિવેક અને દેશપાંડે ખોટા નામે જુગાર રમવા માટે જાય છે. જીવણાને વિવેક એને સિટ્રોન કાર માંથી મળેલા હીરા વિષે વાત કરે છે. આ સાંભળીને જીવણની દાનત બગડે છે. વિવેક એ હીરાને સોદા માટે વેચવાની વાત જીવણાને કરે છે. એ વિવેકને વીસ-પચ્ચીસ વધુ કામવી આપશે એવી લાલચ આપી વિવેકને ફસાવે છે. જ્યારે જીવણો પોતે વિવેકની ચાલમાં ફસાતો જાય છે…… (વચ્ચે બીજી બહુ જીણી જીણી વાતો છે – સ્મશાનમાં સિટ્રોન કારને વીંખી, સુરેખાનું પ્રેત દેખાયું જેમાં એકની ફાટી ગઈ, ભૂગર્ભ ગટર માર્ગ, વિવેકને કીડનેપ કરી જીવણાએ એને ધોલાયો, દેશપાંડેનું સિક્રેટ મિશન ગોવા, વિવેકે હોટલમાં રૂમ રાખી પોતાની ઓળખાણ છુપાવા રહેતો, દુર્લભજીનો ફેક્ટરીને આગ લાગવાનો પ્લાન, ભાગવત કથામાં મળતો વ્યક્તિ જે જીવણલાલ જ હતો બીજા નામે, ભાગવતનો ઊંધો અર્થ દુર્લભજી ડોહો કાઢતો એ કોમેડી…, )  

આખરે જીવણો પકડાય છે. જેલમાં પુરાય છે. જેલ માંથીયે ભાગી જાય છે. રોડ ક્રોસ કરતાં એ ટ્રક નીચે કચડાઈ મારી જાય છે. ટ્રકમાં કોઈ હોતું નથી. દુર્લભજી વિવેકને સુપ્રિયાનો હાથ આપે છે. સબંધો પર વળગેલા અતિથના જાળાં દૂર થતાં પિતા-પુત્ર પાછા ભેગા થાય છે. લિઝા સન્યાસ લીધો એ લીધો.

Happy Ending…

વાર્તારસ – 4/5

ડાઈલોગ્સ – 5/5

વર્ણન – 5/5

પાત્રો – 5/5

~ overall = 4.5/5

***

Posted in Book Reviews

પીળા રૂમાલની ગાંઠ : બૂક રિવ્યૂ

માણસના મનમાં ચાલતી માનો:વ્યથાઓ, વિટંબણાઓ, દૂ:ખ, પ્રેમ, નિખાલસતા, વિશ્વાસઘાત, નિર્દોષતા, પ્ર્શ્યાતાપ, જેવી લાગણીઓ આપણાં દિલો-દિમાગમાં ઘણીવાર અંદર ને અંદર ઘૂંટાયે જતી હોય છે. જેને આપણે અનુભવતા હોઈએ છીએ, પિછાનતા હોઈએ છીએ પણ એને શબ્દ સ્વરૂપે વ્યક્ત નથી કરી શકતા અથવા વ્યક્ત કરવા શબ્દો જડતા હોતા નથી. આ બહુ અધરું કામ છે. પણ આ પુસ્તકમાં તમે અનુભવેલી લાગણીઓને શાબ્દિક સ્વરૂપે વાંચવી હોય તો આ પુસ્તક અચૂક વાંચવું રહ્યું.

અત્યાર સુધી મેં ગુજરાતી ભાષાના જેટલા પુસ્તકો વાંચ્યા છે એમાં જેણે લાગણીઓને શબ્દોમાં આલેખવાની મહારથ હાંસિલ કરી હોય તો એ છે મારા All time favorite હરકિશન મહેતા. ( જોકે પહેલું જ પુસ્તક એમનું વાંચ્યું છે…)

મને ગર્વ થાય છે કે આવું અદભૂત રીતે લખાયેલુ પુસ્તક ‘પીળા રૂમાલની ગાંઠ’ ગુજરાતી ભાષામાં લખાયું છે. આ કથા ત્રણ ભાગમાં વિસ્તરીત છે. પુસ્તકના ત્રણેય ભાગ એટલા બેનમૂન વર્ણનથી લાખયેલા છે કે વાંચકને આગળ શું આવશે..? શું થશે..? એની સતત તાલાવેલી રહયા કરે. પહેલા પાનાંથી લઈને છેલા પાનાં સુધી સતત વાર્તારસ વધતો જ રહે છે. જેના લીધે વાંચકને પુસ્તક નીચે મૂકવાની દીઠીયે ઈચ્છા જ ન થાય. અને જો મૂકે તોયે વાર્તાના પાત્રો મનમાં ઘૂમરાયે જતાં હોય.

હરકિશન મહેતાએ દરેક પાત્ર જેમ મૂર્તિકાર મુર્તિ કડારતો હોય એમ બખૂબી સર્જ્યા છે.

આ પુસ્તક રસપ્રદ લાગવાનુ મુખ્ય કારણ હોય તો એ છે; ધરબાયેલું રહસ્ય. વાર્તાની શરૂઆતમાં જ અમીરના (મુખ્ય પાત્ર) માતા-પિતા સફર દરમ્યાન ઠગના શિકાર બને છે. અને ઈસ્માઈલ અમીરને દત્તક દીકરા રૂપે લઈ લે છે. આ મુખ્ય ઘટના વાર્તાની શરૂઆતમાં બને છે જેમાં ત્રણ રહસ્યો ધરબાય છે.

એક છે :- અમીર પથ્થર સાથે અથડાય છે ત્યારે એ એના અસલ માતા-પિતા કોણ છે…? એ માથા પર ચોંટ વાગવાથી ભૂલી જાય છે. અને ઈસ્માઈને એનો સાચો પિતા માની લે છે. [ આ રહસ્ય છેક ત્રીજા ભાગમાં છેલ્લે ખૂલે છે. અને આ રહસ્ય ક્યારે અને કેવી રીતે ખબર પડશે…? એ જાણવા વાંચકો છેક લાગી વાંચતાં રહશે. ચટપટી થાય કે સાલું ક્યારે ખુલશે… ક્યારે ખુલશે…!!! આમ ઝાલ્યા ના રહીએ એવી ઉત્કંઠા રે….છેક લગી. ]

બીજુ છે :- ઈસ્માઈલ અને એની પત્ની (મેરિયમ) અમીરને પોતાના દત્તક બેટા તરીકે સ્વીકારે છે, પણ ઈસ્માઈલ કેવું દુષ્ટ કામ કરીને, એ અમીરના માતા-પિતાનો જીવ બેરહમિથી ગૂંગળાવી દાટી નાખી, એ અનાથ આમિરને પોતાનો બેટો બનાવ્યો છે. એ રહસ્યથી પણ એની પત્ની બિલકુલ અજાણ છે. તથા એનો પતિ મોટો ખૂંખાર ઠગ છે એ પણ એક રહસ્ય રહે છે અંત સુધી…. અને જ્યારે પેલી ડોશી (?) રહસ્ય પરથી પડદો ઉઠાવી સત્ય હકીકત કહે છે કે ; એનો પતિ કોણ અને કેવો પેસો (profession) છે…? અને અમીર કોનો દીકરો છે એ બધુ કહે છે મેરિયમ એ બધુ સાંભળીને આંચકા સાથે એને અડધા અંગમાં લકવો પડી જાય છે. અને અંતે ધરબાયેલા રહસ્ય સાથે જ મોતને ભેટે છે.

ત્રીજું છે: અમીરને પથ્થર પર ઊછાળી પટકનારો ગણેશાએ એની અમ્માનો જીવ લઈને લાશ સાથે જે બેહૂદી હરકત કરી હતી એ રહસ્ય પણ છુપું રહે છે. [ એ પણ છેક ત્રીજા ભાગમાં ખૂલે છે… અને ગણેશા માટે પણ રહસ્ય હોય છે કે અમીર એ ખરેખર ઈસ્માઈલનો બેટો છે કે કોઈ બીજાનો…? ]

જેમ શરૂઆતમાં રહસ્યો ધરબયા એમ આખા વાર્તા દરમ્યાન અનેક નાના-મોટા રહસ્યો ધરબતા જાય છે. અને લલચાવતા લલચાવતા કેટલાયે પાનાં ફરી જાય ને રહસ્ય ખૂલતું હોય છે… જેની પાત્રને ખબર નથી હોતી, પણ વાંચકને એ પાત્રના ભૂતકાળમાં બનેલી બધી ઘટનાઓની ખબર હોય છે… અને એ ક્યારે ખુલશે એની ઇંતેજારીમાં ક્યારે કેટલા પાનાં વંચાઇ જાય છે એની પણ ખબર નથી પડતી….અદભૂત કથારસ છે.

આ રહસ્યો દાબી રાખવાની રીત આ પુસ્તકને સતત જકડાવી રાખે એવી રસપ્રદ કથા બનાવે છે…. તથા પાત્રોની અંદર ચાલતી લાગણીઓની સ્પષ્ટ, વિશ્વાસનીય, અને ફરી ફરી વાંચવાની ઈચ્છા થાય એવું સુંદર વર્ણન છે. {અશ્વિની ભટ્ટ જેવુ લાંબુ લચ્ચ નઇ… વાંચકની આંખ આગળ છબી રૂપે દ્રશ્ય છપાઈ જાય એવું ખપ પૂરતું જ વર્ણન.}

હરકિશન ભાઈએ કોઈ નવું પાત્ર આવે એની શારીરિક વર્ણન જોઈએ એટલું એકાદ-બે લીટીમાં કર્યું છે…બાકીનું વર્ણન જ્યારે કોઈ સિનમાં એની લાગણીઓ ખિન્ન-ભિન્ન થયેલી હોય ત્યારે બાકીનું વર્ણન કર્યું છે. અને ત્યારે જ પાત્ર હકીકતમાં કેવી વૃતિ ધરાવે છે, અથવા કેવો સ્વભાવ છે એ વાંચકને સમજાય. પછી એ પાત્રનું ફક્ત નામ આવે ત્યારે વાંચકને અંદર નફરત કે પ્રેમની લાગણી જન્મે…

દરેક ચેપ્ટર 11-12 પાનાનાં હોય છે. શોર્ટ અને અકબંધ રહસ્યથી ઠાંસી ઠાંસીને ભરેલા.

વાર્તા વધતાં ધીરે-ધીરે અમીર મોટો થતો જાય છે. એનો એક જિગરજાન મિત્ર છે અફલો. અને એની નાની બહેન છે ગુલુ. અમીરના બચપનનો પહેલો પ્રેમ. એને જેટલીવાર જોવે ત્યારે અમીરને એની બહેનની ધૂંધળી યાદ આવતી કે મારે પણ એક બહેન છે. પણ માથામાં વગેલી ચોંટને કારણે કશું સ્પષ્ટ યાદ નથી આવતું…

ગામમાં પ્રવેશેલા ગાંડા હાથીના તોફાનમા ગુલુ ફસાઈ પડે છે અને અમીર એને બચાવ કરવા આવે છે પણ ગુલુનું પાત્ર ત્યાં જ અંત પામે છે.

અમીરની માંને જ્યારે અમીર કોનો બેટો છે..? અને ઇસ્માઇલની અસલિયતમાં ઠગ છે… એ પેલી ડોશી કહે છે ત્યારે એને અડધા શરીરે લકવો પડી જાય છે. જ્યારે મોત આવે છે ત્યારે મેરિયમ કશુક બોલવા જાય છે ત્યાં વૈદ એ વાતને misunderstood થઈ જાય છે. પછી અમીરને કહે છે કે: તારી માં કહે છે કે, દીકરા તું તારા પિતા જેવો જ બનજે હો… જ્યારે વાસ્તવમાં એને કહ્યું હતું કે: તારા પિતા જેવો ક્યારેય ના બનતો. અને આ વાત જ્યારે સાંભળે છે ત્યારે એની માંના પ્રાણપંખેરુ ઊડી જાય છે. [ એ કેવી રીતે રીતે મરી છે એ પણ ઈસ્માઈલના માટે રહસ્ય છે… ઇસ્માઇલના મનમાં એમકે: બિચારીને ખબર પડત કે હું ઠગ છું અને અમીર આપણો સગો દીકરો નથી તો એ આઘાતથી જ મારી જાત. જોકે મેરિયમ એજ આઘાતથી મૃત્યુ પામી હતી.]

પછી ઈસ્માઈલ તેણી પત્નીના મોત પછી સફરેથી પહેલીવાર ઘરે આવે છે. એના અમુક દિવસોમાં ઇસ્માઇલને ગંધ આવી જાય છે કે અફલાની મમ્મીને ઇસ્માઇલની હકીકત ખબર લગભગ પડી જાય છે. પૂરેપુરી નહીં પણ લગભગ. જ્યારે એ સમયે અમીર અને અફલો નાટક જોવા ગયા હોય છે. ત્યારે ઈસ્માઈલ એના વખાણ કરી એના ઘરે પ્રણયમિલનની વાત નાખી એના ઘરે એને પતાવી નાખવાની બધી તૈયારીઓ સાથે આવે છે.

આખરે ઈસ્માઈલ અમીરને ઠગ બનાવવા સફર પર લઈ જવા તૈયાર કરે છે. ઠગ બનવા જે વિધિઓ હોય એ બધી વિધિ કરે છે. ભવાની માના સોગંધ ખાઈને પીળા રૂમલના બંને છેડે ગાંઠમાં ચાંદીની સિક્કો બાંધી આખી જિંદગી ઠગ રહેવાના અખંડ સોગાંધ લે છે. બધા સરસ શુકન મળે છે. બધી ટોળકી સફર પર નીકળી પડે છે. અમીર પહેલા તો ગભરાય છે પણ પછી ફોસલાવી એક વાત કહે છે કે: આ ઠગનું કામ ખુદ ભવાની માતાએ આપ્યું છે પૃથ્વી પરથી પાપીઓનો નાશ કરવા માટે. આ તો બહુ પુણ્યનું કામ કહેવાય. કોઈપણ શિકારનું લોહી નિકડે તો ભવાનીમાં કોપાયમાન થાય એટ્લે રુમલથી શિકારના ગાળા રૂધવાના. ના છૂટકે જ તલવાર વાપરવી જો શિકાર ભાગી જતો હોય તો.

ધીરે-ધીરે  અમીરના મનમાં શિકાર કરવા ખુન્નસ ભભૂકી ઊઠે છે અને પહેલો શિકાર પીળા રૂમાલથી ગૂંગળાવી કરે છે. એનો આત્મવિશ્વાસ વધે છે..,  શિકારીઓને ગુંગળવા હાથની નશોમાં ખુન્નસ ભરાય છે, વધુ શિકાર કરવાની ચટપટી થવા લાગે છે… હિંદુસ્તાનનો સૌથી ખૂંખાર ઠગ બનવા વીફરેલા સિંહની જેમ ત્રાડ નાખી પોતાનો પેશો સ્વીકારી લે છે… અને હવેથી શરૂ થાય છે હ્રદય ધ્રૂજવતી, બેરહમીથી શિકારનો જીવ ગૂંગળાવી મારવાનો, છતાં શિકારનો જીવ ઝૂંટવી લેવાનો રતિભાર પણ કોઈ પસ્તાવો નહીં, નિર્દયી રીતે ઝૂલમો ગુજારતો આ અમીરલી ઠગની વાર્તાની સિસસીલો શરૂ થાય છે.

સફર દરમ્યાન બે-ત્રણ છોકરીઓ સાથે પહેલી નજરમાં પ્રેમ થાય છે. જેમાં રોશન મુખીની બેટી સાથે. અને જોહરા જે તવાયફ (ઊંચી કક્ષાની વેશ્યા) સાથે. જેની મુલાકાત સંગીત-નૃત્યના કાર્યક્રમમાં થાય છે. અને અઝીમાં જેની શાદી થવાની હોય છે એ પહેલા અઝીમાં અમીરને એની દૂ:ખ ભરી કહાની કહે છે. અમીર એને પોતાની પત્ની બનાવે છે. અને શિવપુર ઘરે લઈ જાય છે…. અહી ભાગ – 1 પૂરો થાય છે.

ઈસ્માઈલે પાછું મુખીને વચન આપેલું હોય છે કે: અમીરની શાદી રોશની સાથે જ થશે. જે ઇસમાઇલ પાળી શકતો નથી. પછી એકબીજાના બદલાની ઈચ્છાથી ઈસ્માઈલ એક ભુવા પાસેથી મંતરેલી ગોળીઓ મુખી સૂતો હોય છે ત્યારે મંત્રી દે છે. અને બીજી બાજુ કોઈક વ્યક્તિ ઈસ્માઈલ ઠગ છે એની પોલ બહાર પડે છે. અને રાજાને ખબર પહોચાડે છે. ઈસ્માઈલ દરબારમાં હાજાર કરવામાં આવે છે. અને એ સમયે બે ઘટનાઓ બની રહી હોય છે. એક, મુખીને મંતરેલી દવાની અસર થાય છે. બીજું, અઝીમાં માં બનવાની હોય છે એના એક અઠવાડિયું બચે છે. ત્યારે દરબારમાથી એક વ્યક્તિ આમિરને ખબર આપે છે કે તમને રાજાએ દરબારમાં બોલાવ્યા છે. કેમ બોલાવ્યા છે એ ખાનગી રાખે છે. જ્યારે અમીર એની પરિસ્થિતિનું વર્ણન કરે છે ત્યારે એ ખબરી કહે છે: જો તમે અહી તમારા દીકરાનું મોં જોવા રહેશો તો ત્યાં તમારા બાપનું મોં ક્યારે જિંદગીમાં જોવા નહીં મળે. અમીરને ફાળ પડી. અબ્બા પકડાઈ ગયા છે. ખબર પડી ગઈ કે એ ઠગ છે. અમીર દરબારમાં જાય છે પણ ઈસ્માઈલ ખિલાફ બધા પુરાવા અને ગવાહ હોય છે એટ્લે રાજા ઇસ્માઇલને હાથીના પગ નીચે કચડી નાખવાની સજા ફરમાવે છે. અને જ્યારે પાછો આવે છે ત્યારે રડતી અઝીમાનું પડખું ખાલી હોય છે. દીકરો મોં દેખાડીને રિસાઈ ગયો. અમીરને બધી બાજુથી દૂ:ખ એકસાથે તૂટી પડ્યું. બાપ અને બેટાનું મૃત્યુ.

બીજી સફર ખેડે છે એમાં અફલાને સાથે લઈ જાય છે… પણ ઠગ તરીકે નહીં પણ પિંઢારા બની ને. પિંઢારામાં આખાને આખા ગામ લૂંટી લેવાના અને તલવારથી લોકોના જીવ રહેંસી કાઢવાના, સ્ત્રીઓની ઇજ્જત લૂંટવાની આ એમનો પેશો.

પિંઢારા બનીને સફર ખેડી એમાં અમીર પોતે ઠગ છે વાત હજુ અફલાથી છુપું છે. પિંઢારા જોડે સફર ખેડે છે એમાં આમિરે એની બોલવાની છટાથી ગામમાં બહુ માલ લૂંટયો. આમિરે ચિતું પિંઢારા (મેઇન સરદાર) એની નજરમાં ઇજ્જત અને માન કમાય છે. જ્યારે ગફુરને એ જોઈ ઈર્ષા આવે છે. અમીર પિંઢારા સાથે બીજી સફર ખેડે છે જેમાં અફલો કેટલાક ઠગ મિત્રો સાથે અમીર એને ઘરે મોકલે છે. અને અમીર એ સફરમાં ગફુર એક ઘરમાં એક બુઠ્ઠાને બેરહેમિથી મારી નાખે છે તથા તેના પરિવાર જનોના તલવારથી રહેસી નાખી લોહીના ખાબોચિયા જમીન પર ભરાઈ જાય છે. આ જોઈ અમીર અને એના બે ઠગ મિત્રો ગફુરનો કાંટો દૂર કરી દેવા નક્કી કરે છે. અને મસ્ત કાવતરું ઘડીને એનો કાંટો દૂર કરે છે. આખરે અમીરની આ બધી દગાખોરી છે એ ચિત્તુંને ખબર પડી જાય છે. અમીર અને એના ઠગ મિત્રોને પતાવી દેવાનો હુકમ આપ્યો. આખરે અમીર અને એના અમુક મિત્રો છૂટી નીકળ્યા અને બીજા મોતને ભેટ્યા. ચિતુંને એવા સમચાર મળ્યા કે અમીર તલવારના ઘાથી મૃત્યુ પામ્યો છે. જે એક ખોટું રહસ્ય છે, પછી ચિત્તું અમીરના એક ઠગ મિત્રને બેરહેમીથી મારી નાખે છે અને બીજાને બે હાથ કાપી મરવા છોડી મૂકે છે. જે અમીર જોડે આવે છે અને બધી આપવીતી કહી સંભળાવે છે.

જ્યારે અફલો એ ઠગ મિત્રો સાથે ઘરે જાય છે ત્યારે છના-છૂપી બધુ રહસ્ય સાંભળી જાય છે. અને અમીરનો પિટારો ખૂલી જાય છે. તો પણ અમીરને મિત્ર તરીકે સ્વીકારે છે. અને જ્યારે ઘરે આવે છે ત્યારે અમીરને ખબર પાડવા નથી દેતો કે અમીર ઠગ છે.

અફલો લગ્ન કરે છે. બેટો થાય છે. અઝીમાં હજુ બેટાની ઝંખના કરી બેઠી છે. આખરે એ બીજી સફર અફલા સાથે ઠગ બની ખેડે છે. અંતમાં ગણેશા જોડે મુલાકાત થાય છે. થોડાક તણખા ઝરે છે એકબીજાના મતભેદોને લીધે. અમીર સફરમાં એક મુસાફરનો બેટો દત્તક લે છે. પણ ગણેશા એ છોકરાને ફાંગોળી મારી નાખે છે. બંને જુદા પડે છે. આગળ બીજા મુસાફરનો બેટો મળે છે. એના અબ્બા-અમ્મીને બેરહમીથી મારી નાંખે છે એ છોકરો જોઈ જાય છે. એ જરાય છાનો નથી રેતો… એ એના મરેલા અબ્બા…આમ્માની યાદમાં રડે છે…. અમીર એને તેડી લે છે, રડી રડીને થાકી જઈ ઊંઘી જાય છે, પાછો જાગે છે ત્યારે અમીરના કાન પર ડૂચો ભરે છે. અમીર ગુસ્સે ભરાય છે. છાનો રાખવા માથે છે પણ વધુ રડે જાય છે. આખરે અમીરનો પિત્તો જાય છે. મ્યાન માથી તલવાર કાઢી એ છોકરાને પર વીંઝી નાખે છે. બેરહેમી બની નિર્દયી રીતે માસૂમ બાળકનું અંગે અંગ કાપી નાખી કત્લ કરી નાખે છે. આ બધુ અફલો જોઈ જાય છે. અમીરનું વિકરાળ બેરહમી સ્વરૂપ જોઈ અફલો ધ્રુજી ઊઠે છે, એ ઘરે જવાનો ફેંસલો કરે છે. અમીર અને અફલા વચ્ચે તણખા જરે છે. જો આવો જ બેરહમી ઠગનો પેશો હોય તો મારે નથી આગળ સાફર ખેડવી એમ વિચારે છે. આખરે અફલો ઠગ પણું છોડીને ઘરે જતો રહે છે…ઠગ માથી આખરી અલવિદા લે છે… ભાગ-2 અહી પૂરો થાય છે.

અમીર સફરથી ઘરે પાછો આવે છે. અઝીમાં એક બાળકીને જન્મ આપે છે. માસુમાં. અમીર ખૂબ ખૂશ થાય છે એ સમાચાર સાંભળીને. અઝીમાં અને અમીર વચ્ચે –અફલો ને એની પત્ની ઘર છોડીને બીજે જતાં રહ્યા એ બાબતે ચર્ચા થાય છે. અમીર જૂઠ બોલી બધુ ઠારે પાડી દે છે.

થોડાક દિવસો પછી બે-ત્રણ દરબારીઓ અમીરને ત્યાં આવે છે. રાજાએ દરબારમાં બોલાવ્યા એમ કહી અમીરને રાજ દરબારમાં હાજર થવું પડે છે. આખરે અમીર ઠગ છે એ વાત ખબર પડી જાય છે પણ અમીરના મોઢેથી બોલવા માગે છે. એટલે રાજા એક યુક્તિ કરે છે. રાજાએ અમીરને કહે છે: તારા ઠગ મિત્રોએ બધુજ કબુલી લીધું છે એમના ઠગ પેશા વિશે. સાથે સાથે એમણે તારી અસલિયત પણ ઉઘાડી પડી છે. એમ કહી રાજા અમીરને ઉકસાવે છે. આખરે અમીર સચ્ચાઈ કહી દે છે.

રાજ દરબારમાં અમીર રાજાને ધમકી આપે છે, બેહૂદું વર્તન કરે છે. અને એ બદલ રાજા અમીરને કુતરાના પિંજરમાં પુરીને આખા ગામમાં ફેરવે છે. મોત કરતાં પણ બત્તર સજા લાગે છે જ્યારે લોકો એને હડધૂત કરે છે, થૂંકે છે, ગાળો દે છે. આ સમાચાર જ્યારે અઝીમાંને પહોચે છે ત્યારે અઝીમાં એ આઘાત જીરવી શક્તી નથી. અમીર એક ઠગ છે; આટલું સાંભળી તરત જ અઝીમાં ત્યાંજ મૃત્યુ પામે છે. માસુમાં એક મૌલવીને ત્યાં મોટી થાય છે.

અમીર જેલમાં એના ઠગ મિત્રો સાથે 2-3 વર્ષ રહે છે. છૂટવાના પ્રયત્નો કરે છે પણ નિષ્ફળ જાય છે. આખરે રાજા અમીરની હાલત જોઈ રહેમ કરે છે અને છોડી મૂકે છે એક શર્ત પર કે ક્યારેય શિવપુરી ગામમાં પગ નહીં મૂકવાનો.

અમીરનું ઠગપણું પાછું જાગી ઊઠે છે. રોશન (મુખીની બેટી) અને એના પતિનો ભેટો થાય છે. પહેલા તો રોશનીના પતિને રુમાલથી ગૂંગણાવી દેવાનો વિચાર હોય છે પછી વાતો વાતોમાં ખબર પડે છે કે આ રોશનનો પતિ છે. અમુક દિવસો ત્યાં પસાર કરે છે. ગણેશાની ટોળીમાં રહી ફરી સફર ખેડે છે.

અમીર એની પત્નીને બેટો થાય એ માટે એક તાવીજ એક મુસાફરના ઘરે જોઈ જાય છે. એ મુસાફર એ અમીરની બહેન અને એનો પતિ હોય છે. અને એ વાતથી અમીર બિલકુલ અજાણ હોય છે. તાવીજ લેવાના મોહે તેની બહેનનો જીવ ખૂબ આમિરે રૂંધી નાખ્યો. [ આ રહસ્ય છેક છેલ્લે ખૂલે છે…]

વાલીમન અંગ્રેજનો પરિચય થાય છે. ઠગોનો જડમૂળમાંથી દૂર કરવાનો નિર્ણય લે છે. ફિરંગીયા નામના ઠગને પકડી એ બધા ઠગની પોલો ખૂલી પડે છે. ઠગ લોકો કેવી રીતે શિકારને ફસાવે છે એ બધી વાત વાલીમનને જણાવે છે.

અમીર ગણેશં સાથે સફરમાં જોડાય છે. એ સફરમાં અમીર એક પઠાણ એની પત્ની અને સત્તર વર્ષનો એક યુવાન મળે છે. રાત્રે મદિરા પાન કરતાં અમીર એના જીવનમાં આવેલી સ્ત્રીઓ વિશે વાતો કરે છે કે કેવી રીતે એ બધી એના જીવનમાં આવી અને ચાલી ગઈ. ત્યાં એ ઝોહરાની વાત કહે છે. અને જોગાનુજુગ એ ઝોહરા (દૂ:ખ ભરી કહાની કહીને આમિર પત્ની બનાવે છે એ ). એ ઝોહરા પઠાણની પત્ની નીકળે છે. આખી વાત કહે છે પછી પઠાણ એક મિનિટમાં આવું છું એમ કહી એની પત્નીના તંબુમાં જાય છે. અને ત્યાં ઝોહરા અને એના બેટાને તલવારથી ગળા જુદા કરી દે છે. આ બધુ અમીર જાણી જાય છે જ્યારે એ તંબુમાં જાય છે. અને ત્યાં જોહરા એના કપાયેલા ગળે બધી વાસ્તવિકતા માડ માંડ કહી શકે છે. પછી અમીર પઠાણને રુમાલથી ગંગાળાવી મારી નાખે છે. એ દરમ્યાન સલીમન એના સૈનિકો સાથે આવી ચડે છે. અમીર પકડાઈ જાય છે. ગણેશા કોઈને ચેતવ્યા વિના ત્યાંથી ભાગી છૂટે છે. (ગણેશા સાલો પાછી ગદ્દારી કરે છે )

અમીર સલીમન અંગ્રેજની જેલમાં કેદી બને છે. ત્યાં એ અસલિયતમા કોનો બેટો છે? એના માતા-પિતા કોણ હતા? એ બધા રહસ્યો ખૂલે છે. અને એણે એની બહેનની હત્યા પણ કરી છે ત્યાતે એ લગભગ પાગલ જેવો થઈ જાય છે. સલીમનને ખુદ કહે છે: મને ફાંસીએ ચડાવી દો…

અમીર સલીમનની વાતો સાથે સહમત થઈ ગણેશાને પકડવા મદદ કરે છે. આખરે ગણેશને પણ પકડે છે. અમીરની ઠગ કથા લખાવાય છે. ત્યાં અમીરઅલી ઠગ કેવો દેખાતો હતો એ લોકોને બતાવવા એક સ્કેચ આર્ટિસ્ટને બોલાવે છે. અંતે ખબર પડે છે કે આતો અફલાનો બેટો છે. પછી અફલાને અને એની બેટી માસુમાંને પણ મળે છે. માસુમાં અફલાના બેટા સાથે પરણી હોય છે. માસુમાં સાથે લાવેલો પીળો રૂમાલ આમીરને આપે છે. અમીર એ રુમાલની બે ગાંઠો છોડી ચાંદીનો સિક્કો માસુમાંને આપી ઠગમાંથી મટી જાય છે. આ બધી ભાવુંક કથા સાંભળીને અને જોઈને કર્નલ અમીરને સાત વર્ષની જેલ ભોગવીને અલવિદા કરવાની વાત મૂકે છે…પછી અમીર નમાજ પઢે છે ને અહી અમીરલી ઠગની કહાની પૂરી થાય છે.

***

આ માત્ર બુક રિવ્યુ માટેની ઉપર છલ્લી રૂપરેખા હતી. ‘પીળા રૂમાલની ગાંઠ’ અચૂક વાંચવા જેવી બુક છે.

અત્યારસુધી વાંચેલી ગુજરાતી પુસ્તકોમાંથી મારી Most favorite book.

Writer – Parth Toroneel